tanmanphuxuan

2006-10-17T06:52:00.000-07:00

Di saûn vaên hoùa:

TÌM LAÏI CHIEÁC VAÂN KHAÙNH

THÔØI CHUÙA NGUYEÃN

Coâng söù Phaùp R. ORBAND coù vieát baøi khaûo cöùu veà chieác khaùnh ñaù phaùt hieän taïi laøng La chöõ, huyeän Höông Traø, tænh Thöøa Thieân ñaêng trong taïp chí Bulletin Des Amis du Vieux Hue (BAVH – taäp 2 naêm 1915). OÂng cho bieát: theo daân laøng La chöõ keå laïi, vaøo ñaàu trieàu Gia Long (1803) trong luùc ñaøo con ngoøi ñi qua tröôùc saân ñình hoï ñaõ phaùt hieän ñöôïc caùi khaùnh ñaù bò vôõ naèm saâu döôùi ñaát, hoï ñem khaùnh vaøo caát ôû chuøa. Naêm 1915, höông chöùc laøng La chöõ ñem khaùnh taëng cho “Hoäi Ñoâ Thaønh Hieáu Coå”. Naêm 1923 thaønh laäp Vieän Baûo taøng Khaûi Ñònh, khaùnh ñaù ñöôïc ñem ra tröng baøy taïi ñaây. Ñoïc trong saùch “Lòch söû Phaät giaùo Hueá” vaø “Chuøa Thieân Muï”, taùc giaû Haø Xuaân Lieâm nhieàu laàn nhaéc ñeán chieác khaùnh quyù maø chính oâng vaøo naêm 1950 – 1953 vaãn coøn thaáy taïi Taøng Coå vieän Hueá (töùc Museùe Khaûi Ñònh), nay ñaõ maát tích: “...Chuùng toâi nghi raèng chieác khaùnh ñaù cuûa chuøa Thieân Muï raát coù theå ñaõ bò caùc vua trieàu Nguyeãn laáy ra khoûi chuøa ñeå ñöa veà tröng baøy ôû vieän Taøng coå, roài sau ñoù laøm maát hoaëc bò ñaùnh caép baùn ra nöôùc ngoaøi...”[1]

Ñeå giaûi toûa nhöõng nghi ngôø vaø ñính chính sai laàm cuûa caùc nhaø nghieân cöùu tröôùc ñaây, chuùng toâi xin cung caáp thoâng tin chính xaùc veà chieác khaùnh ñaõ bò chìm noåi theo vaän nöôùc hôn 200 naêm nay...

Hieän taïi khaùnh ñaù quyù coøn naèm nguû queân trong kho cuûa vieän Baûo taøng Myõ thuaät cung ñình Hueá (VBTMTCÑH). Caên cöù theo baûn veõ cuûa hoïa só Toân Thaát Sa (1915) khaùnh ñaõ bò vôõ laøm 3 maûnh: töø phaàn ñaàu xuoáng thaân khaéc minh vaên, keøm vôùi goùc beân traùi. Maûnh vôõ goùc beân phaûi bò maát. Raát tieác, khoâng bieát do nguyeân nhaân naøo nay chuùng toâi thaáy khaùnh bò vôõ theâm maát phaàn ñaàu. Phaàn thaân khaéc minh vaên vôõ laøm hai, keøm vôùi maûnh goùc beân traùi. Caên cöù hieän traïng chuùng toâi phieân aâm vaø dòch baøi minh vaên:

AÂm: “...Tueá thöù Maäu Tuaát...meänh Cai boä quan Vónh Khaùnh Haàu Trònh Phöôùc Trí [2] truùc tu Tröøng Giang töï. Haø haïnh tam nguyeät thaäp thaát nhaät, taïi ö töï tieàn giang trung ñaéc nhaát ban thaïch saéc nhö töû ngoïc, vaän ñôùi kim thanh. Tuøy lang hieán Thöôïng ngöï laõm, quaû heä myõ thaïch, tri thò töôøng ñoan, nan khaûo nieân ñaïi. Tuøy meänh thaïch coâng truùc vi vaân khaùnh, ngöï buùt loäng ñeà kyù, taùn. Vónh traán bang gia thaéng ö Sôû quoác chi thieän nhaân daõ.

Taùn vieát:

Thaïch sanh tuù thuûy – Ngoïc xuaát Coân Sôn

Teà an tích nhaät – Tröøng thuûy thöû gian

Ñaéc chi baát dò – Ngoä chi heä nan

Saéc phaân nguõ thaùi – Thanh ñôùi kim thang

Truùc thaønh vaân khaùnh – Baùt aâm lieät ban

Vónh traán coå töï – Töôøng ñoan vaïn nieân

Baûo Thaùi nguõ nieân, tueá thöù Giaùp Thìn, thaäp nguyeät sô tam caùt ñaùn kæ

Dòch: ...Naêm Maäu Tuaát...ra leänh quan Cai boä Vónh Khaùnh haàu Trònh phöôùc Trí söûa chöõa, xaây döïng chuøa Tröøng giang. Vaøo ngaøy 17 thaùng 3 may maén tìm ñöôïc phieán ñaù loang loå maøu nhö ngoïc ñoû thaåm, aâm thanh nhö tieáng chuoâng, ngay giöõa khuùc soâng tröôùc maët chuøa, beøn sai quan daâng tieán. Chuùa thöôïng xem xeùt, Ngaøi xaùc nhaän, ñuùng laø loaïi ñaù toát ñeïp, baøy toû ñieàm laønh. Nhöng khoù khaûo xeùt nieân ñaïi, leänh cho thôï ñaù cheá taïo thaønh chieác khaùnh hình maây. Chuùa thaân vieát baøi vaên vaø baøi taùn ca ngôïi söï vieäc khaéc vaøo khaùnh ñeå giöõ laïi laøm vaät baùu cuûa nöôùc nhaø coøn hôn caâu chuyeän ngöôøi daân löông thieän cuûa nöôùc Sởû [3] vaäy:

Khen raèng:

Nöôùc toát sanh ñaù – Non Coân xuaát ngoïc

Töø xöa cuøng yeân – Vuõng nöôùc soâng Tröøng

Ñöôïc noù khoâng deã – Gaëp noù thieät khoù

Ngoaøi phoâ naêm maøu – Tieáng nhö chuoâng troáng

Cheá thaønh khaùnh maây – Baøy theo leã nhaïc

Giöõ maõi chuøa xöa – Ñieàm laønh vaïn thuôû

Baûo Thaùi naêm thöù 5 –

Buoåi saùng toát ñeïp ngaøy moàng 3 thaùng 10 naêm Giaùp Thìn

Ghi laïi.

Nhaän xeùt:

– Ngaøy 17/3/Maäu Tuaát (17/4/1718) Cai boä Trònh phöôùc Trí phaùt hieän phieán ñaù kyø laï taïi khuùc soâng tröôùc chuøa Tröøng Giang, thuoäc laøng Tröôøng Giang, toång Ña hoøa thöôïng, huyeän Dieân Phöôùc, phuû Ñieän Baøn, tænh Quaûng nam. Sau ñoù ñöa veà Phuù Xuaân tieán daâng leân Minh Vöông Nguyeãn Phöôùc Chu (1691-1725). Chuùa cho cheá taïo thaønh chieác khaùnh hình maây (Vaân Khaùnh), hoaøn thaønh vaøo ngaøy 3/10/Giaùp Thìn (18/11/1724), ñöa vaøo toân trí trong ngoâi chuøa coå laøm baûo vaät cuûa ñaát nöôùc. Qua baûn veõõ cuûa hoïa só Toân Thaát Sa naêm 1915, chuùng ta thaáy chieác khaùnh laø moät taùc phaåm myõ thuaät ñieâu khaéc ñaù hoaøn haûo. Moät maët, phaàn treân ñaàu khaùnh khaéc hai con roàng 5 moùng chaàu vaøo hai chöõ “Quoác Chuùa”, ôû döôùi khaéc hình aán vuoâng ghi “QUOÁC CHUÙA NGÖÏ BUÙT CHI BÖÛU”, keøm hai chöõ “NGÖÏ THÖ”. Phaàn thaân khaùnh khaéc minh vaên keøm hai daáu troøn vaø vuoâng nhoû ghi “VAÏN CÔ DÖ HAÏ”. Buùt phaùp bay böôùm tuyeät ñeïp, chöùng toû Minh Vöông khoâng chæ laø taùc gia vaên hoïc lôùn maø coøn laø moät thö phaùp gia ôø Ñaøng Trong theá kyû XVIII, khoù coù ngöôøi saùnh baèng.

Maët ñoái laïi khaéc ñeà taøi “Nguõ long tranh chaâu”: roàng 5 moùng bay löôïn trong maây giaønh nhau ngoïc quyù.

Chuùng ta bieát Minh Vöông Nguyeãn Phöôùc Chu laø vò chuùa heát loøng suøng moä ñaïo Phaät. Döôùi thôøi ñaïi cuûa oâng chuøa Thieân Muï ñöôïc kieán thieát nguy nga, trôû thaønh ngoâi chuøa noåi tieáng nhaát ôû Nam haø. Leã Phaät Ñaûn naêm Canh Daàn (1710) quoác chuùa cho ñuùc quaû chuoâng lôùn cuùng vaøo chuøa Thieân Muï. Naêm AÁt Muøi (1715), quoác chuùa cho döïng taám bia ñaù lôùn ghi laïi coâng vieäc xaây döïng ngoâi quoác töï vaø quan ñieåm cuûa oâng veà toân giaùo. Qua caùc söï vieäc ñoù chuùng ta coù theå tin raèng chieác vaân khaùnh quyù baùu phải ñöôïc ñöa ñeán toân trí taïi chuøa Thieân Muï ñeå “vónh traán coå töï – töôøng ñoan vaïn nieân”, môùi phuø hôïp taâm caûnh cuûa Minh Vöông.

– Nhieàu vaên thi gia xöa coù ñeà caäp ñeán chieác khaùnh quyù baùu noåi tieáng cuûa chuøa Thieân Muï[4]. Nhöng tieán só Phan Huy Ích moät ñaïi thaàn trieàu Caûnh Thònh (Taây Sôn) ghi laïi roõ raøng nhaát:

Chuøa Thieân Muï xöa ñaõ do Hieáu Minh Vöông xaây döïng neân, cô ngôi roäng raõi, traùng leä nguy nga; döïng bia ñaù traéng khaéc vaên ghi vieäc; laïi coù chieác khaùnh ñaù quyù töø höôùng taây ñöa veà treo ôû gaùc chuøa. Ñoù laø caûnh ñeïp baäc nhaát cuûa thieàn laâm ôû choán Nam Haø. Muøa ñoâng naêm Bính Thìn (1796), Huy Ích toâi vaâng leänh ñi coâng caùn ôû Phuù Xuaân, töøng qua vaõn caûnh thaêm chuøa. Tröôùc naêm naøy, quan quaân ñaõ trieät boû caùc ñieän chuøa cuõ. Muøa Xuaân naêm bính Thìn (1796) ñaõ ñem chieác khaùnh quyù ñeå vaøo trong ñieän vua. neàn chuøa coøn laïi thì san ñi ñeå ñaép thaønh ñaøn cuùng teá. Ngaøy haï chí Vua (Caûnh Thònh) ngöï ra teá thaàn ñaát. thaáy coøn laïi moät toøa Phaät ñöôøng laøm nôi vua ngöï. Ngoaøi ra naøo vieän/ naøo am ñeàu ñoå naùt khoâng coøn gì... Huy Ích toâi ngaãu nhieân laïi thaêm choán cuõ, buøi nguøi xuùc caûm...” [5]

– Muøa heø naêm Taân Daäu (1801) Chuùa Nguyeãn Phöôùc AÙnh thu phuïc kinh thaønh Phuù Xuaân, trieàu ñình Taây Sôn tan raõ thaùo chaïy ra Baéc. Coù theå trong bieán coá naøy chieác khaùnh, thaát laïc veà laøng La Chöõ, nôi ñaïi töôùng Taây Sôn Voõ Vaên Duõng ñaët toång haønh dinh. Sau khi quaân ñoäi Taây Sôn ruùt ñi, laøng sôï lieân luïy neân ñem choân daáu tröôùc saân ñình. Thôøi Gia Long (1802-1819), daân laøm thuûy lôïi tìm laïi ñöôïc khaùnh ñaõ bò vôõ neân ñem veà caát giöõ ôû chuøa laøng. Sau khi taùi thieát chuøa Thieân Muï (1815), trieàu ñình cho ñem chieác “Bình Trung quaùn khaùnh” baèng ñoàng do Traàn Ñình AÂn laøm hoäi chuû ñuùc naêm Ñinh Tî (1677) veà toân trí ôû ñieän Phaät, thay theá chieác khaùnh ñaù bò thaát laïc.

400 naêm lòch söû, bieát bao chuyeän thaêng traàm cuûa ñaát nöôùc, thònh suy cuûa caùc trieàu ñaïi nhöng tieáng chuoâng Thieân Muï maõi vang voïng loøng ngöôøi, taám bia ñaù vaãn coøn uy nghi ngöï treân löng ruøa thaàn caïnh baûo thaùp Phöôùc Duyeân. Nhöng duyeân nghieäp ñaåy ñöa khieán cho “Vaân Khaùnh” vöông vaán bieát bao khoå naïn!

Ngaøn vaïn naêm naèm döôùi vöïc saâu tröôùc chuøa Tröøng Giang, boãng moät mai gaëp gôõ Vónh Khaùnh haàu, ngöôøi coù maét xanh nhìn ra chaát ngoïc, nghe ñöôïc tieáng vaøng. Daâng veà Phuù Xuaân gaëp thôøi minh chuùa thònh trò, toân Nho tin Phaät, ñaù quyù nhôø ôn tri ngoä maø hoùa thaân thaønh phaùp khí cuùng vaøo ñieän Ñaïi huøng, quoác töï Thieân Muï. Chuoâng khaùnh hoøa theo baùt aâm, nhaõ nhaïc ñeå xieån döông chaùnh phaùp giuùp nöôùc cöùu ñôøi. Vaät ñoåi sao dôøi, muøa xuaân Bính Thìn (1796) “ngaøn gian nhaø chuøa, khoâng coøn nguyeân taám ngoùi”, danh lam coå töï bieán thaønh ñaøn teá ñaát, khaùnh quyù chuyeån vaøo cung ñieän taân trieàu. Muøa heø Taân Daäu (1801), löûa thaønh vaï laây, ngoïc ñaù ñeàu naùt. Töôûng yeân döôùi ba thöôùc ñaát naøo ngôø cuõng bò moi leân.Naêm 1915 nhôø maáy oâng Taây bieát troïng vaên hoùa ñem veà nghieân cöùu, tröng baøy taïi ñieän Long An(Musee Khải Định)mấy chuïc naêm trôøi. Ñoaïn tröôøng chöa döùt, khoâng bieát oan traùi kiếp nào khieán nay vaân khaùnh maát ñaàu naèm trong xoù toái? Than oâi, tieác thay!

TRAÀN ÑÌNH SÔN

[1] Lòch söû Phaät giaùo Hueá (Thích Haûi aán – Haø Xuaân Lieâm. NXB TP. HCM, 2001) – Chuøa Thieân Muï (Haø Xuaân Lieâm – NXB Thuaän Hoùa, 1999 Tr. 117-118)

[2] Cai boä quan Vónh Khaùnh haàu Trònh Phöôùc Trí:

OÂng Trònh Phöôùc Trí ñöôïc phong töôùc Vónh Khaùnh haàu. Ñöùng ñaàu Töôùng Thaàn laïi Ty phuï traùch vieäc taøi chính, thueá khoùa thôøi Chuùa Nguyeãn.

[3] Sôû quoác chi thieän nhaân :

Nhaéc tích Bieän Hoøa ngöôøi nöôùc Sôû tìm ñöôïc hoøn ñaù ngoïc ôû Kinh Sôn ñem daâng cho Vua. Vua cho thôï ngoïc xem baûo laø ñaù neân Bieän Hoøa bò chaët moät chaân vì toäi khi quaân. Ñeán ñôøi vua keá, Hoøa laïi daâng ngoïc cuõng bò cho laø ñaù neân phaûi chaët chaân coøn laïi. Hoøa oâm khoái ñaù ngoài khoùc ñeán ñôøi vua thöù ba môùi coù ngöôøi nhìn bieát trong ñaù aån chöùa ngoïc baùu. Vua caûm ñoäng laáy teân ngöôøi ñaët cho ngoïc, goïi laø Hoøa Ngọc.

[4] Xem “Tang thöông ngaãu luïc – Nguyeãn AÙn vaø Phaïm Ñình Hoå”. Baøi: Thieân Muï töï”

Baøi thô: “Vieáng chuøa Thieân Muï cuûa Tieán Só Buøi Huy Bích”.

[5] Ñaây laø lôøi daãn tröôùc baøi thô “Phoûng Thieân Muï töï chæ taùc” cuûa Phan Huy Ích (1750-1822). Xem “Thô vaên Phan Huy Ích – Taäp II – NXB KHXH Haø Noäi 1987”.

NGÀY TÌNH YÊU CỦA PHƯƠNG ĐÔNG

2006-10-10T04:50:00.000-07:00

NGAØY TÌNH YEÂU CUÛA PHUÔNG ÑOÂNG

Moàng baûy thaùng baûy aâm lòch

Thuôû môùi khai thieân, laäp ñòa, trôøi ñaát coøn gaàn nhau. Vieäc chi duôùi traàn gian Ngoïc Hoaøng cuõng roõ maø vieäc chi treân thieân giôùi Thuôïng Ñeá chöa toû ngoaøi ngoõ con ngöôøi ñaõ raâm ran…

( Nguu Lang - Chuc Nu )
Nguyeân vua trôøi coù coâ chaùu gaùi raát deã thuông, goàm ñuû coâng, dung, ngoân, haïnh. Suoát ngaøy coâ lo vieäc theâu, deät, luïa laø, gaám voùc. Chö tieân goïi laø Chöùc Nöõ hay Thieân Toân Nöõ. Ñaûm traùch vieäc chaên traâu, nhaø trôøi giao phoù cho chaøng Khieân Ngöu töùc Ngöu Lang hieàn laønh, chaêm chæ vaø raát ñeïp trai.

Thænh thoaûng hoäi heø Ngöu Lang, Chöùc Nöõ gaëp nhau roài tình caûm phaùt sinh, yeâu nhau tha thieát. Coù ñieàu Ngöu Lang vaãn maëc caûm nghó ngôïi:

Laáy ai, ai laáy cuõng ñaønh

Reå trôøi ñaâu coù nhöõng anh aùo buoàm .

(ca dao)

Nhöng aû Chöùc thuông quaù khoâng daêøn loøng ñuôïc ñaønh lieàu taâu vôùi Ngoïc Hoaøng veà moái tô duyeân ngang traùi cuûa mình. Bieát khoâng theå ngaên caûn ngoïn löõa tình ñang boác chaùy, phaàn thuông chaùu gaùi laïnh leõo phoøng xuaân,ngaøi quyeát ñònh boû qua chuyeän”moân ñaêng hoä ñoái”cho pheùp Chöùc Nöõ haï giaù ( 1 ) vôùi Ngöu Lang ,thieät laø:

Höõu tình chi baáy Ngöu Lang

Taám loøng Chöùc Nöõ vì chaøng maø nghieâng .

(Nguyeãn Ñình Chieåu)

Töø laâu bò boù buoäc theo khuoân pheùp, leã giaùo nhaø trôøi nay môùi ñuôïc töï do luyeán aùi khieán chaøng Ngöu voâ cuøng cuoàng nhieät, aû Chöùc quaù ñam meâ say ñaém hoan laïc aùi aân, khieán hai nguôøi treã traøng coâng vieäc. Chö tieân baøn taùn xoân xao,cho raèng cuõng bôûi Ngoïc Ñeá bao che môùi ra noâng noåi.Vua trôøi nhieàu phen nhaéc nhôû nhöng voâ hieäu, chaøng vaø nanøg khoâng theå rôøi nhau. Cuoái cuøng thieân ñình ñaïi hoäi ,trieäu taäp Ngöu Lang Chöùc Nöõ ra xeùt xöû. Ngoïc Hoaøng voâ cuøng töùc giaän, ñeå taùi laäp kyû cöông laøm guông cho caùc tieân khaùc, ngaøi tuyeân phaït:”ñaøy Chöùc Nöõ sang ôû beân bôø phía ñoâng, Ngöu Lang ôû bôø phía taây soâng Ngaân. Moãi naêm vaøo ñeâm moàng baûy thaùng baûy (thaát tòch) cho chim quaï noái keát nhau laøm chieác caàu baéc sang Ngaân haø ñeå chaøng Ngöu, aû Chöùc gaëp gôõû moät laàn . “

Chao ôi ! moõi moøn chôø ñôïi suoát naêm chæ ñöôïc moät ñeâm sum hôïp laøm sao cho thoûa?

Rieâng than chuùt phaän tô ñieàu ,

Haùn giang chöa gaëp , oâ kieàu laïi rôi

( Nguyeãn Ñình Chieåu )

Nöôùc maét suït suøi cuûa hai keû yeâu nhau bieán thaønh möa ngaâu rôi xuoáng traàn theá , ngaøn vaïn naêm daàn thaám ñaãm loøng ngöôøi . Ñeán noãi moät vò thieân töû ñôøi Ñöôøng choïn ngaøy thaát tòch laøm ngaøy tình yeâu ……..

Ñöôøng Minh Hoøang moät laàn gaëp naøng Döông Ngoïc Hoøan thì caûm thaáy taâm thaàn rung caûm , xao xuyeán maõnh lieät . Nhaø vua ñaïp qua cöông thöôøng ñeå chieám ñoïat cho ñöôïc tuîeât saéc giai nhaân (2 ) ñöa vaøo cung phong laøm Quyù phi :

… Saéc ñeïp trôøi sinh khoâng boû phí ,

Ngai vaøng moät sôùm ñöôïc ngoài chung.

Moät cöôøi kheâu gôïi traêm meâ luyeán ,

Xoùa maát hoàng nhan ôû saùu cung (3 )

Voán laø moät minh quaân taøi ba nhöng töø ngaøy coù Döông Quyù Phi beân caïnh , nhaø vua sao nhaõng trieàu chính meâ ñaém töûu saéc . Suoát ngaøy thaâu ñeâm vua chæ tìm moïi caùch chieàu chuoäng ngöôøi ñeïp .

…Ba ngaøn cung nöõ , ba ngaøn moái

Suûng aùi töø ñaây tríu moät mình

Laàu ngoïc ñeâm thanh haàu thaùnh chuùa

Tieäc taøn say aáp caùi xuaân xanh ……(4)

Nhaân ñeâm thaát tòch Minh Hoøang queân mình laø ñaáng thieân töû chí toân , aâm thaàm cuøng Döông Quyù Phi ngöï ñeán ñòeân Tröôøng Sinh . Ñoâi tình nhaân vöông giaû ra tröôùc saân ñoát höông quyø xuoáng cuøng theà nguyeän :

… Naêm xöa truøng thaát , Tröôøng Sinh ñieän ,

Vaéng veû ñeâm khuya thuû thæ nguyeàn :

“ Treân trôøi nguyeän hoùa chim lieàn caùnh .

Döôùi ñaát laøm caây nhaùnh dính lieàn ….” ( 5)

Daàn daàn nhaân daân oùan than thaáu trôøi , gioù buïi noåi leân , quaân An Loäc Sôn phaát côø tieán veà kinh ñoâ Tröôøng An , cô nghieäp nhaø Ñöôøng rung chuyeån . Treân ñöôøng chaïy vaøo Taây Thuïc laùnh naïn , ñeán goø Maõ ngoâi töôùng só döøng chaân khoâng chòu tieán böôùc . Hoï ñoøi vua phaûi xöû toäi Döông quyù phi vì chính naøng laø nguyeân nhaân cuûa moái hoïa An Loäc Sôn :

Traêm daëm ñöôøng Taây böôùc gaäp gheành ,

Quaân só caêm hôøn khoâng chòu tieán .

Maøy ngaøi tröôùc ngöïa phaûi hy sinh,

Hoa tai boû ñaát khoâng ngöôøi nhaët ,

Traâm ngoïc , thoa vaøng laû taû rôi .

Ñöùt ruoät quaân vöông ñaønh giaáu maët

Ngoûanh nhìn maùu chaûy leä raøn troâi (6 )

Chuyeän tình treân trôøi , döôùi ñaát toàn taïi trong “ bia mieäng “ daân gian , trong söû saùch choán cung ñình . Vaø ñaëc bieät coøn ñöôïc minh hoïa treân ñoà söù coå . Ai ngôø ñeâm khuya canh vaéng coå ngoïan thì thaàm keå laïi cho mình nghe chuyeän cuõ ngaøn naêm ……….

TRAÀN ÑÌNH SÔN

Thaùng baûy möa ngaâu aát muøi

CHUÙ THÍCH :

(1) Con gaùi nhaø vua laáy choàng goïi laø haï giaù . Ngoøai daân gian goïi laø xuaát giaù

(2) Döông Ngoïc Hoøan töï laø Thaùi Chaân vôï cuûa Thoï vöông Lyù Duïc , con thöù 18 cuûa Ñöôøng Huyeàn Toâng ( Minh Hoøang ) . Cao Löïc Só baøy keá ñöa naøng vaøo cung ñöôïc Huyeàn Toâng suûng aùi vì coù nhan saéc vaø taøi ca muùa tuyeät vôøi .

(3) , ( 4 ) , (5) , (6 ) Baïch Cö Dò laøm baøi Tröôøng haän ca ñeå ghi laïi bi kòch Ñöôøng Minh Hoøang vôùiø Döông Quyù Phi . Caùc ñoïan thô trong baøi naøy trích töø baûn dòch cuûa YÕa -haïc vaø Trinh-Nguieân .

ĐÁM CƯỚI VIỆT VÀ NHỮNG NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG

2006-10-10T04:36:00.000-07:00

ĐÁM CƯỚI VIỆT VÀ NHỮNG NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG

Việt Nam là một trong những nước Đông Nam Á chịu ảnh hưởng Nho Giáo rất lâu đời. Dưới thời kỳ quân chủ lễ nghi được qui định chặt chẽ, chi phối mọi tương quan xã hội.

Người xưa quan niệm hôn nhân là gốc của luân thường, đầu mối của muôn hạnh phúc (phối thất chi tế, vạn phúc chi nguyên). Do đó việc xây dựng gia đình phải tuân theo lễ nghi, đạo lý mới là hôn nhân “hảo hợp”. Nếu trai gái tự ý, tuỳ tiện sống chung không có sính lễ thì gọi là “cẩu hợp”, chẳng khác gì cầm thú!

Tuy nhiên hôn lễ cũng tuỳ thuộc thời đại, giai cấp xã hội phong tục địa phương mà gia giảm khác nhau đôi chút. Giới quyền quý, sĩ phu tiêm nhiễm tư tưởng Khổng Mạnh, căn cứ theo “VĂN CÔNG GIA LỄ” của Chu Hy (tức Chu Tử hay Chu Văn Công đời Tống), quy định việc hôn nhân phải đầy đủ sáu lễ mới thành tựu.⁽¹⁾

1. NẠP THÁI

Sau khi nhờ người mai mối qua lại trao đổi, nếu được nhà gái chấp nhận nhà trai sẽ sắm sửa lễ vật sang thăm viếng, trình bày ý định của mình.

Truyện Kiều có câu:

“Định ngày nạp thái vu quy,

Tiền lưng đã sẵn việc gì chẳng xong”

2. VẤN DANH

Nhà trai cử người đại diện (hay chính người mai dong) mang trầu rượu sang nhà gái xin hỏi tên, ngày, tháng, năm sinh của cô gái để đem về so tuổi:

“Nguyện cho vạn sự giai thành,

Thì tôi sẽ biện vấn danh lễ thường”

(Nh ị Đ ộ Mai)

3. N ẠP C ÁT

Nh à trai so tuổi rồi xin quẻ bói trước bàn thờ tổ tiên. Nếu thuận hợp, không xung khắc sẽ cử người qua báo cho nhà gái biết.

4. THỈNH KỲ

Nhà trai chọn lựa ngày lành tháng tốt (khoảng 2, 3 thời điểm) đem sang trình với nhà gái lựa chọn ngày cử hành lễ rước dâu (Vu quy).

5. NẠP TỆ

Còn gọi là nạp trưng, tức nhà trai đưa sính lễ sang nộp cho nhà gái để xin dẫn cưới ( sính lễ tuỳ theo yêu cầu của gia đình hay tập tục địa phương).

6. THÂN NGHINH

Họ hàng, bạn hữu đưa chú rể sang làm lễ trước bàn thờ gia tiên nhà gái để xin rước cô dâu về nhà chồng. Nhà Nho Nguyễn Đình Chiểu ở miền Nam ngày xưa, cũng tổ chức đám cưới cho Kiều Nguyệt Nga đầy đủ lễ nghi như thế:

“Bày ra sáu lễ sẵn sàng

Các quan đi họ cưới nàng Nguyệt Nga”.

Trong dân gian đa số không theo đúng “Văn Công gia lễ” rườm rà, phiền phức. Bình dân mỉa mai “phú quý sinh lễ nghi”, nên lược ước chỉ còn bốn lễ:

1. LỄ CHẠM MẶT

Để tránh làm mất mai xưa, nhà trai tìm cách dò la tìm hiểu tuổi tác của người con gái trước. Nếu thuận hợp sẽ nhờ người mai mối đến ướm chuyện với nhà gái. Được nhà gái bằng lòng, nhà trai sắm sửa lễ vật sang thăm và bày tỏ ý định của mình. Đây là lần đầu hai gia đình gặp mặt chính thức nên tục gọi lễ chạm mặt (hay chạm ngõ, dạm vợ).

2. LỄ HỎI VỢ

Sau khi chạm mặt hẳn lời xong, nếu bằng lòng nhà trai sẽ chọn ngày làm đám hỏi. Lễ này rất quan trọng, nhà gái thôpng báo cho bà con, bạn hữu biết người con gái đã chính thức đính hôn với ai. Thế là hoa đã có chủ:

“Năm miếng trầu thành dâu nhà người”

Nếu có chàng nào vẫn đeo đuổi, tán tỉnh nàng sẽ nhạ nhàng:

“Ba tiền một mớ trầu cay,

Sao anh không hỏi những ngày còn không?

Bây giờ em đã có chồng …”

Thời gian chờ đợi tổ chức lễ cưới dài, ngắn tuỳ theo yêu cầu của nhà gái. Hoặc vì con gái còn nhỏ, cha mẹ muốn dạy bảo cho chín chắn, đảm đang hơn, trước khi về gánh vác giang sơn nhà chồng. Cũng có khi nếu cho cưới nhanh chóng sợ dư luận dị nghị, đàm tiếu phiền phức. Đôi trai gái nay trở thành cặp vợ chồng chưa cưới, họ có bổn phận thăm viếng gia đình hai bên. nhất là chú rể, theo tục ngoài Bắc, còn phải lo sêu, tết, lễ chạp đầy đủ bộ lệ ⁽²⁾. Ở miền Trung và Nam chỉ phải đi tết nhà vợ chưa cưới vào hai dịp:

- Đoan Ngọ (mùng năm tháng năm âm lịch): quả nếp, cặp vịt (con trống, con mái). Nhà trai đưa lễ đi biếu, nhà gái chỉ xin nhận con vịt trống và gởi biếu lại nhà trai con mái và nửa quả nếp ⁽³⁾, gọi là lại quả.

- Nguyên Đán (mồng một tháng giiêng âm lịch): rượu, trà, nem chả tuỳ nghi.

3. LỄ RƯỚC DÂU

Sau thời gian chờ đợi, nhà trai chọn được ngày lành tháng tốt đưa sang bàn bạc với nhà gái để xin tổ chức đám cưới. Tuỳ phong tục tập quán địa phương, hoàn cảnh gia đình mà sính lễ đơn giản hay phong phú. Cần thiết nhất là mâm cau trầu rượu và con heo (có nơi thay bằng tiền) để nhà gái sửa soạn cỗ bàn cúng tổ tiên, chiêu đãi bà con bằng hữu. Phần cô dâu phải có cặp áo màu và đôi bông tai (ngày xưa chưa có nhẫn cưới). Bài ca dao phổ biến từ xưa trình bày khá chi tiết về đồ dẫn cưới:

“Mang sang một thúng xôi vò, một con lợn béo một vò rượu tăm. Cho em đôi chiếu em nằm, đôi chăn em đắp, đôi tằm em đeo…”

Đúng ngày giờ ấn định, nhà trai đưa chú rể sang làm lễ trước bàn thờ gia tiên nhà gái, xin phép rước dâu về nhà chồng. Đến nhà, vợ chồng mới cưới vào tạ lễ ông tơ bà nguyệt ngay tại hiên trước ⁽⁴⁾, tiếp theo vào lạy tổ tiên, ông bà, cha mẹ và trình diện bà con nội ngoại. Thủ tục ra mắt xong, người chồng đưa vợ mới cưới vào phòng tân hôn. Bên trong có bày sẵn mâm cơm “hợp cẩn” dùng lễ vật cúng tơ hồng” chế biến ra. Đặc biệt phải có nhạo rưọu và một cái ly bằng gáo dừa, quả cau lá trầu, dĩa muối hột và củ gừng để đôi uyên ương cùng nhau cạn chén, nhai trầu cho thêm hưng phấn. Cuối cùng nàng sẽ bóc vỏ củ gừng già chấm với muối nhâm nhi cùng chàng ngâm nga:

“Tay bưng dĩa muối chấm gừng,

Gừng cay muối mặn xin đừng bỏ nhau”

Như một lời thề thốt cùng gắn bó với nhau suốt đời, mãn kiếp.

4. LỄ LẠI MẶT

Hai ngày (hoặc bốn ngày) sau đám cưới, vợ chồng sắm lễ phẩm đơn giản (trầu rượu) đưa nhau về cúng tổ tiên, thăm lại cha mẹ vợ, bà con như để báo cáo rằngcuộc hôn nhân thành tựu tốt đẹp, như ý.

Ngày nay sau hơn trăm năm tiếp xúc với nền văn hoá phương Tây, xã hội Việt Nam đã biến chuyển nhanh chóng mọi mặt. Quan niệm về hôn nhân ngày càng rộng rãi để phù hợp với đời sống hiện địa. Thanh niên bây giờ tự quyết định hạnh phúc riêng tư của mình. họ không còn bị chi phối nặng nề bởi tôn giáo, cha mẹ, dư luận xã hội như ngày xưa. Phong tục, tập quán lạc hậu dần dần biến mất nhừng chỗ cho những hình thức mới lạ của nền văn hoá dung hợp Âu Á ⁽⁵⁾.

Tuy nhiên nếu chúng ta thấy nghi lễ làm tăng thêm phần long trọng, tạo ấn tượng sâu sắc trong ngày đám cưới thì nên chọn lựa giữ gìn, phát huy phần tích cực. Đó chính là nét đẹp văn hoá truyền thống của tổ tiên đã bao đời lưu lại cho con cháu ngày sau.

(1) Lục lễ bất bị trinh nữ bất xuất: Sáu lễ không đầy đủ, người con gái chưa về nhà chồng.

(2) Sêu: mùa nào thức ấy, chàng rể mang đặc sản qua biếu cha mẹ vợ chưa cưới.

(3) Ở trung Quốc chim nhạn, ở nước ta không có nhạn nên nhà quyền quý dùng ngỗng, dân dã dùng vịt để thay với ý nghĩa uyên ương tượng trưng vợ chồng.

(4) Lễ tơ hồng: để tạ ơn vị thần chủ trương việc hôn nhân, gọi là Nguyệt lão, theo tích Vi Cố đời Đường chép trong tình sử của Long Tử Do soạn. Nhưng người Việt thường gọi là “ông tơ bà nguyệt” bởi nếu thần mà không có vợ thì làm sao se duyên cho ai được? Có nhà làm lễ này trước phòng tân hôn, sau khi lễ tổ tiên, ch mẹ.

(5) Nghi thức trao nhẫn cưới, ôm hoa, cắt bánh, khui rượu champagne… đều mới du nhập vào nước ta sau khi có tân học. ngày xưa lúc đi đến nhà gái, chú rể bưng quả hộp tròn sơn son, bên trong đựng năm cuộn chỉ ngũ sắc và 100 đồng tiền. sau đó cô dâu sẽ ôm hộp này về nhà chồng đặt lên bàn tế tơ hồng, lễ xong mang vào trong phòng cưới để vợ chồng cùng mở ra.

ĐỒ CỔ - Nghìn vàng đổi lấy … thú chơi.

2006-10-10T04:27:00.000-07:00

ĐỒ CỔ - Nghìn vàng đổi lấy … thú chơi.

Ở miền Nam nói đến thú chơi đồ cổ thì không thể không nhắc tới cụ Vương Hồng Sển (1902 – 1993), người tự nhận mình ham thích đồ xưa còn hơn khách hào hoa mê gái đẹp và hơn xa người đánh bạc mê trò đỏ đen. Vào năm 90 tuổi, đoán rằng sắp phải từ giã vĩnh viễn những cổ vật thân thương của mình, cụ Vương có thảo một di ngôn chép thành 5 bản. Ngoài một bản do cụ giữ thì các bản còn lại được ân cần trao cho bốn người bạn mà cụ cho là tri âm tri kỷ. Nay thì 2 người trong số ấy cũng đã qua đời, người thứ ba – ông Lâm Võ Hoàng, một chuyên viên kinh tế - vì nhiều lý do đã gác tay rửa kiếm.

Người thứ tư, cho đến nay vẫn còn đeo đẳng cuộc chơi, chính là anh Trần Đình Sơn, tuy sinh sau cụ Vương gần nửa thế kỷ mà lại vinh dự được cụ xem là người bạn vong niên thân thiết. Điều ấn tượng hơn cả là cụ Vương đã ghi trong sổ nhật ký của mình - hiện do người cháu gái của cụ cất giữ - lời nhận xét về anh bạn vong niên như sau: “một người chơi đồ cổ, nếu tôi còn sống, sẽ là thầy tôi”.

Đôi bạn vong niên

Xuất thân trong một gia đình thế gia vọng tộc - cụ Cố giữ chức Thượng thư bộ Hình qua hai triều vua Duy Tân và Khải Định – có truyền thống yêu chuộng cổ vật, ngay từ nhỏ anh Trần Đình Sơn đã được đắm mình trong một không gian cổ kính và sống trong môi trường đầy cổ vật, lại được ông Nội - vốn là một vị thâm nho - dạy học chữ Hán từ bé để có thể chiêm nghiệm hết cái hay nét đẹp trong những câu thơ ghi lại trên đồ sứ.

Đến năm 1968, khi vào Sài Gòn tiếp tục theo bậc đại học, người đầu tiên anh mong muốn được diện kiến chín là cụ Vương Hồng Sển, vốn đã nổi danh qua các bài viết khảo cổ rất nhẹ nhàng, dí dỏm mà sâu sắc đăng trên các báo thời bấy giờ.

Anh Trần Đình Sơn bồi hồi nhớ lại:

- Khi đó cụ Vương đã 66 tuổi còn tôi chưa đầy 20. Chuẩn bị đi gặp vị tiền bối trong “nghề”, tôi hỏi mượn ông Nội hai cái tô gia bảo - một vào đời vua Lê và một vào đời Minh bên Trung Hoa - để có cớ gặp cụ Vương. Rất may ông đồng ý tiếp. Tôi rụt rè trình bày gia đình mình có hai cái tô cổ mà không hiểu rõ giá trị, nên đến xin lĩnh hội cao kiến. Không ngờ ông chỉ ngắm nghía sơ qua hai cái tô rồi quay sang nói gọn lỏn: “em định bán giá bao nhiêu?”. Tôi còn đang chưng hửng, chưa biết trả lời sao thì cụ Vương lặp lại câu hỏi. Đến khi tôi ấp úng nói rằng mình không có ý định bán, ông bèn đứng dậy nói dứt khoát: “Em muốn bán bao nhiêu cứ nói, liệu được thì qua mua, chớ qua không có thời giờ để giải thích dông dài”. Lúc ấy tôi vừa ngỡ ngàng vừa buồn giận, không ngờ người mình vẫn ngưỡng mộ lại có cách xử sự lạ kỳ như thế. Trước khi ra về, bầu máu nóng thanh niên bốc lên xui tôi quay lại nói thêm một câu cho … đã nư: “Thưa cụ, cháu vẫn nghe danh cụ là người có mắt ngọc để nhìn cổ vật. Giờ đây cháu biết thêm là cụ chỉ ưa nhìn cổ vật mà không nhìn được người”. Nói xong tôi quày quả bỏ đi. Nhưng vừa ra tới cổng thì cụ Vương đã kịp theo để gọi tôi trở lại và ân cần mời vào nhà. Chừng đó tôi mới biết sở dĩ Cụ có thái độ như thế chẳng qua là vì sau chiến sự Tết Mậu Thân, khá nhiều người miền Trung tản cư vào Sài Gòn đã liên tiếp mang đồ cổ đến gạ bán cho ông. Chính vì vậy mà cụ lầm tưởng tôi đến cũng không ngoài mục đích ấy. Rồi cụ sốt sắng bảo tôi đưa cho xem lại hai cái tô và giải thích cặn kẽ lai lịch của chúng. Từ đó tôi được cái may lui tới thăm viếng, đàm đạo thường xuyên cùng Cụ, nhờ vậy mà có mối quan hệ ngày càng gắn bó với một bậc tiền bối uyên thâm”.

Vốn là người theo Tây học và không biết chữ Hán, cụ Vương chỉ chuyên nghiên cứu các tài liệu khảo cổ bằng tiếng Pháp. Nay quen biết anh Sơn có được vốn liếng Hán văn, có thể bổ túc cho cụ Vương trong việc dịch nghĩa các câu thơ chữ Hán Nôm, hầu có thể xác định rõ hơn gốc gác hay giá trị những món đồ cổ nên Cụ cũng vui. Đổi lại, Cụ hướng dẫn anh sinh viên trẻ mới nhập môn phân biệt các nước men, màu sắc, niên hiệu của từng món đồ cổ. Hai người trở thành đôi bạn vong niên từ đó.

Chơi đồ cổ - đôi nét chấm phá

Những đồ sứ cổ thông dụng hiện nay tại miền Nam đa phần là do người Việt xưa đặt làm bên Trung Hoa và gồm hai loại. Một là của triều đình đặt làm đồ ngự dụng gọi là đồ “Ký kiểu”. Những đồ sứ này có các hoạ tiết, thơ văn bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm xuất phát từ ý tưởng của vua chúa Việt Nam, hầu hết có màu lam đặc trưng và có ghi rõ niên đại (như Tự Đức niên chế, Minh Mạng niên chế). Hai là những đồ sứ do các gia đình trâm anh thế phiệt tự vẽ kiểu rồi đặt hàng với những thương nhân Trung Hoa có mở của hiệu buôn bán tại Việt Nam thường xuyên qua lại giữa hai nước để làm ăn. Ngoài ra còn có các mặt hàng do các Hoa kiều đặt làm từ nước họ, theo đúng thị hiếu và sở thích của người Việt, rồi mang sang bán cho dân ta. Nói chung, tuy hầu hết những đồ sứ cổ trên đây đều do người Tàu chế ra nhưng mang đậm phong cách Việt Nam.

Sang đến thời Pháp thuộc, từ đời các Vua Đồng Khánh, Thành Thái, Khải Định, thì triều đình lại đặt làm đồ sứ bên Pháp sử dụng trong cung đình.

Tại Sài Gòn, ngay từ thời Pháp thuộc đã có những nhà buôn rất quy mô, nhất là trên đường Cati nat (nay là Đồng Khởi). Đặc biệt là từ sau năm 1963, đồ cổ bước vào thời hoàng kim tại miền Nam. Đó là giai đoạn Ngô Đình Diệm vừa bị lật đổ và quân đội Hoa kỳ tham gia trực tiếp vào chiến tranh Việt Nam, từ đó xuất hiện một tầng lớp trưởng giả mới gồm các thương gia, viên chức, sĩ quan ít nhiều có liên hệ với người Mỹ. Phú quý sinh lễ nghĩa, các nhà giàu mới đua nhau mua sắm đồ cổ để trưng bày, thế là giá cổ vật tăng vọt và ngày càng cao vì cung không đủ cầu. Để cung cấp cho thị trường Sài Gòn, giới buôn đồ cổ phải sang tận Hồng Kông tìm mua đồ cổ trung Quốc hay sang Pháp mua cổ vật Châu âu mang về. Đồng thời các món giả cổ cũng xuất hiện ngày càng nhiều, vàng thau lẫn lộn, để bán cho những người thích chơi đồ cổ mà không đủ khả năng, hoặc để lừa những người mới tập tễnh bước vào thú chơi này.

Nghề chơi nào cũng lắm công phu, riêng thú chơi cổ ngoạn lại càng …đa đoan hơn. Để phân biệt thật giả, người sưu tập phải chịu khó nghiên cứu lịch sử, văn hoá, nghệ thuật, địa lý … để tích luỹ một ít kiến thức nhất định, bởi mỗi món cổ vật đều có chứa đựng những tiêu chí đó. Hiểu biết càng sâu sắc thì niềm vui cảm nhận càng lớn lao.

Cổ thi Ấn Độ viết rằng: “những gì kích thích lòng ham muốn thì không bao giờ thoả mãn lòng ham muốn”, do đó kẻ sưu tập nào cũng có lòng tham không đáy, cứ ráng tìm mua thêm mãi, lại thêm máu bá quyền cố theo kịp người, rồi ráng … hơn người. Tiếp theo phải tìm bạn tri âm, hễ có được rồi nhiều khi khắng khít với nhau còn hơn vợ kèo con cột.

Truân chuyên cổ vật

Trong mười năm - từ 1975 đến 1985 - kể từ sau ngày đất nước thống nhất, đây có thể coi là thời kỳ chảy máu cổ vật ở miền Nam. Một số gia đình tại chỗ lâm vào cảnh túng thiếu phải bán đi những vật gia bảo để sống qua ngày. Mặt khác, một suy nghĩ nặng phần thành kiến lúc bấy giờ cho rằng toàn bộ những gì thuộc về vua chúa đều là tàn dư phong kiến khiến nhiều người hoang mang ngần ngại, người có đồ cổ lo đem cất giấu, người không có thì không dám mua sắm mang về e rước hoạ vào thân.

Thời kỳ đó, những tay máu mê sưu tập như cụ Vương, anh Sơn thường rủ rê nhau ngày ngày dạo vòng quanh các chợ trời, thôi thì tha hồ mà ngắm, hầu như nơi nào cũng có ít nhiều đồ cổ bày bán với giá chưa đến một nửa trước đây. Nhưng trong hoàn cảnh khó khăn chung lúc bấy giờ, ai nấy cũng đành thở dài và bấm bụng … đi không rồi lại về không.

Trong một chuyến dạo chợ như thế, anh Sơn thình lình gặp lại một ống đựng tranh hiệu Ất Dậu niên chế, vốn là vật gia bảo của nhà Tổng đốc Phương ở Chợ Lớn mà anh đã mê mẩn hồi trước năm 1975 nhưng không tài nào rớ đến nổi, vì nhà bán đồ cổ hét giá lên đến khoảng 20 lượng vàng, bằng 15 tháng lương của anh lúc ấy. nhưng nay ống tranh này được bán với giá thấp đến không ngờ. Thế nhưng, so với cố nhân đang lăn lóc ở chợ trời thì bản thân anh lúc bấy giờ cũng đang lăn lóc giữa chợ đời, nào có khác chi nhau! Tương lai người còn chưa biết ra sao, hơi đâu mà thương hoa tiếc … ống, thế là anh đành ngậm ngùi quay đi. Tuy vậy, từ hôm đó anh vẫn thẫn thờ, tiếc nuối, đêm đêm trằn trọc thao thức, ngày ngày buồn bã vấn vương. Ngó tới ngó lui, trong nhà còn mỗi chiếc xe Honda, anh sáng mắt tự nhủ: thôi thì đem bán quách để mua ống tranh, từ nay đi xe đạp lại càng … hợp thời hơn!

Nhưng trường hợp trên thuộc loại hiếm, còn hầu hết các cổ vật đã lần lượt vào tay những người nước ngoài gồm du khách, nhân viên các sứ quán, lãnh sự … thoải mái mang ra khỏi nước, vì lúc bấy giờ chính phủ chưa cío quy định hay chính sách đối với cổ vật.

Từ sau thời kỳ đổi mới vào năm 1986, đời sống ngày càng được cải thiện, xã hội dần dà có thêm một số doanh nhân, cán bộ, viên chức có cuộc sống sung túc, xây dựng nhà cửa đồ sộ nguy nga, nhu cầu mua sắm đồ cổ bắt đầu xuất hiện và phát triển nhanh chóng. Đặc biệt đến năm 2004 thì có đột biến về giá cả dồ cổ và hiện đã vượt cao gấp đôi so với trước ngày giải phóng.

Hiện nay, đường Lê Công Kiều tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn giữ truyền thống phố đồ cổ từ xưa của mình. Tại các quán cà phê ven đường này, mỗi sáng Chủ Nhật các tay “nghiện” trong nghề vẫn tụ họp trao đổi, bàn luận và mua bán. Ngoài ra trên đường Nguyễn Văn Trỗi (Quận 3), Mạc Thị Bưởi (Quận 1) cũng là nơi có các cửa hàng đồ cổ.

Bài học đáng ghi nhớ

Liệu thú chơi đồ cổ có tính … kế thừa cha truyền con nối hay không? Vừa nghe câu hỏi, một tia sáng hiện ra trong ánh mắt làm gương mặt điềm đạm rạng rỡ hẳn lên, anh Sơn bày tỏ niềm hạnh phúc khi hai cậu con trai của mình đều say mê đồ cổ giống cha. Bởi theo anh, không kể đến giá trị vật chất ngày càng tăng với thời gian, các bộ sưu tập được trao lại cho các con sau này còn mang giá trị tinh thần lớn hơn nhiều, với công sức mấy mươi năm chắt chiu góp nhặt, bởi ý thức gìn giữ những bảo vật mang giá trị văn hoá của dân tộc. Anh tâm sự:

- “Tôi rút được bài học từ kinh nghiệm đáng buồn của người đi trước. Tôi vốn lớn hơn con trai của cụ Vương – anh Vương Hồng Bảo - chỉ một tuổi mà thôi. Hồi đó, mỗi khi tôi đến nhà đều được Cụ thân mật tiếp trong thư phòng, trong khi cậu con trai lại rất hiếm khi bước vào đây. Về sau mới biết hoá ra do trong thư phòng chứa toàn đồ cổ quý giá nên ngay từ khi còn nhỏ, Cụ đã cấm ngặt không được léo hánh vào nơi cha làm việc. Điều này đã khiến cha con dần dà xa cách với nhau. Cho đến khi thấy mình già yếu, Cụ nghĩ đến việc trao lại tất cả cho con trai thì anh tỏ ra hoàn toàn hờ hững. Hình như anh có mối hận lòng đối với cổ vật, bởi vì nó mà cha con đã không được gần gũi nhau”.

Rút kinh nghiệm đau lòng đó, anh Sơn đã sớm tạo cho các con cơ hội tiếp xúc với không gian cổ, mỗi dịp hè cho con về quê, đưa đi thăm lăng tẩm, các viện bảo tàng, truyền cho các con lòng yêu văn hoá, thi ca dân tộc và quan trọng hơn cả là cha con có nhiều dịp gắn bó, thân mật với nhau hơn.

¬¬¬

Cứ theo những gì vừa nghe thì quả thú chơi đồ cổ mang lại nhiều niềm vui lẫn lợi ích, trước mắt cũng như lâu dài. Thế nhưng nó lại không dành cho những người có thu nhập khiêm tốn, như công nhân – viên chức chẳng hạn?

Qua kinh nghiệm bản thân, anh Sơn khẳng định, không cần phải là … tỉ phú mới có thể chơi đồ cổ (Anh cho rằng thật ra có những tỉ phú sở hữu nhiều đồ cổ nhưng vẫn không phải là người chơi đồ cổ thật sự, mà nói cho chính xác hơn thì việc mua sắm cổ vật cũng chỉ là một cách đầu tư đồng tiền của họ để sinh lợi về sau mà thôi).

Theo anh, một sinh viên, một viên chức, dù với thu nhập khiêm tốn vẫn có thể đeo đuổi trò chơi này, với điều kiện là có niềm say mê và sự kiên nhẫn tích luỹ về lâu về dài. Ngoài ra cũng nên chọn cho mình một loại nào phù hợp với sở thích và điều kiện tài chính, chẳng hạn có những người chuyên sưu tầm các đồng xu, hay bình vôi ăn trầu, hoặc chung uống trà cổ …

Hiện nay, một chung trà cổ có giá khoảng hai ba trăm ngàn đồng một cái, như thế người mới bắt đầu chơi đồ cổ có thể tiết kiệm tiền để mỗi tháng mua một chiếc. Rồi cứ hàng tuần, hàng tháng lại ra công sục sạo, năm này qua năm nọ tìm tòi mua thêm từng chiếc một để bổ sung dần. Sau đôi ba chục năm ắt sẽ hình thành một bộ sưu tập vô cùng giá trị, xứng đáng với công khó bỏ ra, mà trong suốt thời gian đó còn được hưởng niềm vui vô tận của việc chiêm nghiệm những câu thơ sâu sắc, ngắm phong cảnh nên thơ khắc hoạ trên các chung trà, qua đó cả một bề dày văn hoá của nhiều thời đại quá khứ hiển hiện lại trước mắt người đời nay.

Đây có vẻ là một gợi ý hấp dẫn, liệu có thu hút được sự quan tâm của những độc giả bận rộn của báo DNSGCT hay không?

Từ chùa ba làng “LÁ VẰNG” đến nhà Chúa La Vang …

2006-10-10T04:24:00.000-07:00

Từ chùa ba làng “LÁ VẰNG” đến nhà Chúa La Vang …

Vùng đất eo hẹp, cằn cỗi nhất miền Trung, BÌNH - TRỊ - THIÊN có nhiều danh lam thắng cảnh, nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả ngoài nước. Đặc biệt, tại xã Hải Phú, Quận Mai Lĩnh cách trung tâm tỉnh lỵ Quảng Trị khoảng 6km về phía tây bắc là khu vực linh địa LA VANG chính thức xuất hiện và phát triển gần 100 năm nay.

Căn cứ theo các công trình nghiên cứu của các học giả, sử gia Thiên Chúa Giáo (TCG) phổ biến rộng rãi suốt nửa thế kỷ nay, chúng tôi xin sao lục giới thiệu phần liên hệ giữa linh địa LA VANG với Phật Giáo, nhằm phần nào giải toả sự thắc mắc của những người quan tâm tìm hiểu.

Trong sách LINH ĐỊA LA VANG (LĐLV) Linh mục Xitanilaô Nguyễn Văn Ngọc cho biết:

“Theo kế hoạch tăng gia sản xuất khi đi làm rú đồng bào lương giáo Cổ vưu đã phá một sở rẫy giữa rú xanh cách xa làng độ 7 cây số để trồng khoai sắn và cấy lúa. Về sau đã có mấy người làm trại ở đây để giữ cây ba đẳng vật để cho khỏi heo rừng, cọp, voi … phá hại. Sau khi đất hoang đã được canh phá một phần lớn, họ bèn đăng toà nhập bộ, rồi xin xuất phường. Vì thế trong bản địa bộ của làng Cổ vưu, được lập đời nhà LÊ và được quản tu lại đời GIA LONG, có ghi tên phường Lá Vằng, là vì xưa tại đất xứ đó có rất nhiều cây Lá Vằng. Loại cây này có hột đen, ăn được và lá của nó là một vị thuốc và người phụ nữ xứ Dinh Cát thường dùng sắc uống khi nằm nơi…

Vào khoảng đầu đời MINH MẠNG, 3 làng Thạch Hãn, Cổ Thành và Ba Trừ chung nhau làm một cái miếu hay chùa trên nền thờ vọng ở gốc cây đa La Vang (tức Lá Vằng), nhưng về sau bị động họ phải rút lui. Vì thế trong những năm trước đây mấy người già cả bên lương ở gần linh địa La Vang còn nhớ tích trên, nên năng nói rằng: “Bà ấy là Bà bên Lương mà bên Giáo đã giành đi đó”.

Tác giả Vãn La Vang kể lại câu chuyện đó như sau:

Dân ta chớ khá công nài,

Bứt tranh đốn củi để mai làm chùa.

Làm rồi khi ấy đi mua,

Hương đèn lễ vật dọn chùa sửa sang.

Dọn ra Thần Phật hai hàng,

Lư hương bát nước nghiêm trang đề huề.

Làm rồi chức dịch mới về,

Nhơn dân lao khổ ê hề bấy lâu.

Về nhà nghỉ giấc canh thâu,

Tự nhiên mộng mị chiêm bao rập ràng.

Trên chùa Thần Phật rộn ràng,

Về bắt chức dịch mấy làng xôn xao.

Rằng Phật rằng Thần lao đao,

Có Bà bên đạo phép cao lạ lùng.

Bà vào Bà đánh tứ tung,

Bao nhiêu Thần Phật đều tung ra ngoài.

Tiếng Bà thật đã linh oai,

Lư hương bát nước đền đài đều hư.

Chức làng thức dậy lao lư,

Hỏi nhau coi thử cũng như một điềm.

Sáng mai chức việc đi liền,

Kêu nhau coi thử sự thiềng làm sao.

Xét coi trong việc chiêm bao,

Hoặc hư hoặc thiệt thể nào cho yên.

Kéo nhau mới tới ngoài viên,

Thấy ngôi Thần Phật ngả nghiêng ngoài đường.

Kêu nhau khi ấy rộn ràng,

Kẻ khiêng người vác về làng cho mau.

Tưởng rằng thần thánh linh mầu,

Đem về cúng tế bấy lâu nay tròn.

Không hay Phật gỉa yên ngôn,

Tiếc vàng quang thiếp, tiếc son, tiếc dầu.

Linh Bà người hoá phép mầu,

Thôi thôi ta phải chạy mau về làng.

Cùng nhau bàn bạc rộn ràng,

Chùa này để cúng về đàng đạo nhơn.

Rỡ đi thì sợ người hờn,

Phá không dám phá thiệt hơn thế nào.

Tiếc công dân sự lao đao,

Ăn làm 3 tháng lại hao của tiền.

Bây giờ Phật ở không yên,

Lo làm nơi khác tiêu miền xứ xa …

Sau biến cố lạ lùng trên, các chức dịnh sắc hào của cả 3 làng trên đồng thuận nhượng cúng đám đất và ngôi chùa tranh mới làm cho bên Công giáo” … (LĐLV, Tr. 33 – 42).

Qua vãn La Vang, chúng ta biết ngôi chùa của 3 làng (Thạch Hãn, Cổ Thành, Ba Trừ) chung nhau làm tương đối lớn, công trình kéo dài 3 tháng và việc thờ tự tượng pháp rất nghiêm trang đầy đủ. Nhưng cuối cùng nhờ phép lạ của Đức Mẹ, ngôi chùa được cả 3 làng tự nguyện dâng cúng để làm nhà Chúa, chẳng ai biết vào thời điểm nào?

Ngôi chùa thành nhà Chúa này tồn tại đến ngày 9 tháng 9 năm 1885 thì bị đốt. Theo Linh mục Giuse Nguyễn Văn Hội giải thích: “… Nhưng biết đâu chừng ý Chúa, ý Mẹ: muốn ngôi nhà thờ thực sự của người Công Giáo, cả trong lẫn ngoài, không có màu sắc bên lương. Khi giáo hữu trở về, họ bắt đầu dựng lên ngôi nhà thờ lợp tranh. Chính ngôi nhà ấy mới thực sự hoàn toàn là ngôi nhà thờ Công Giáo”. (Giuse Nguyễn Văn Hội, tìm hiểu về Đức Mẹ La Vang, 1994, Tr.27).

Kể từ năm 1886, Triều Nguyễn hoàn toàn mất chủ quyền, dưới sự thống trị của Thực dân Pháp, La Vang bước vào giai đoạn phát triển nhanh chóng về mọi mặt:

- Từ 1886 – 1901: Giám mục GASPAR quyết định xây dựng một nhà thờ ngói, kéo dài 15 năm mới xong. Khánh thành ngày 6 tháng 8 năm 1901.

- Từ 1924 – 1928: Giám mục ALLYS kiến thiết quy mô linh địa La Vang. Khánh thành ngày 20 tháng 8 năm 1928.

- Ngày 13 tháng 4 năm 1961, Hội đồng Giám mục Miền Nam đồng ý chọn Đền Thờ Đức Mẹ La Vang làm “Đền thờ toàn quốc dâng kính Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ” và nhận linh địa La Vang làm “Trung Tâm Thánh Mẫu toàn quốc”.

Theo chỉ đạo tối cao của Tổng giám mục Ngô Đình Thục: “… La Vang là của chung của toàn thể quốc dân Việt Nam, cả Lương lẫn Giáo. Quốc dân có quyền đòi hỏi cho biết mỗi ngày công việc xúc tiến thế nào nên cần ít là một nguyệt san đăng tin sốt dẻo cho thấu các làng mạc về công trình đang thực hiện ở đó, để phụ công giúp của vào việc chung. Ai nấy chỉ có một mục đích duy nhất là làm sao dâng cho Mẹ một ngôi nhà vừa ý Mẹ”. (LĐLV, Tr. 106 – 107)

Thể theo ý của Bề trên, nhân lực, tài lực, vật lực của Miền Nam được Ủy ban phụ trách Trung Tâm Thánh Mẫu toàn quốc La Vang gom góp tối đa nhằm khẩn trương xây dựng các công trình vĩ đại. Ngày 22 tháng 8 năm 1961, Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII ra sắc chỉ nâng đền thờ La Vang lên bậc Tiểu Vương Cung Thánh Đường.

Sắc chỉ có đoạn: “…Đền thờ ấy, các Giám mục Miền Nam Việt Nam trong phiên họp năm 1960 đã muốn gọi là “Đền thờ toàn quốc khấn tặng”. Vì các ngài đã quyết định dâng riêng cho Đức Mẹ để nhớ ơn Đức Mẹ bảo trợ, ban cho Giáo hội chiến thắng được địch quân, Đức tin được bênh vực, đất nước được thống nhất và hưởng lại tự do …”. Sau đó, Tổng Giám mục Ngô Đình Thục tuyên bố: “Kể từ nay (22 – 8 -1961) Vương Cung Thánh Đường và khu vực La Vang là Nhà của Mẹ, đất của Mẹ, là trung tâm Thánh Mẫu toàn quốc”. (Tr. 114 – 117).

Năm mới 2006 được đọc tập Ra Khơi và các bài bài giảng của Đức Hồng Y SEPE trong dịp viếng thăm Việt Nam, chúng tôi rất cảm phục và tâm đắc những ý tưởng cao quý: “ Giáo hội Công giáo kính trọng sâu xa tất cả các tôn giáo bạn, luôn khuyến khích con cái mình nhìn nhận, bảo tồn và làm phát triển các giá trị thiêng liêng cũng như luân lý, văn hoá cũng như xã hội của các tôn giáo bạn, bằng con đường đối thoại và hợp tác cách thận trọng và bác ái với tín đồ các tôn giáo bạn, mà vẫn luôn duy trì chứng tá đức tin và đời sống Kitô hữu (Tuyên ngôn liên lạc của Giáo hội Công giáo với các Tôn giáo ngoài Kitô giáo, số 2).

Ngày 4 tháng 12 năm 2005, đến cắt băng khánh thành Nhà Truyền Thống Văn hoá và Đức Tin Công Giáo thuộc Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh ngài dạy:

“… Tôi cũng mời gọi các Giáo sư, sinh viên công giáo và những người thành tâm thiện chí hãy quyết tâm thực hiện những cuộc nghiên cứu nghiêm túc, khách quan và khoa học về lịch sử truyền giảng Tin mừng tại Việt Nam, để hiểu thái độ của Giáo Hội Công Giáo đối với việc ngoại xâm, cũng như để biết việc đóng góp, việc cổ võ văn hoá, luân lý và tâm linh mà Giáo Hội Công Giáo đã mang đến cho xã hội Việt Nam. Đó là chân lý giúp giải thoát mọi mặc cảm tự ti hoặc tội lỗi có thể làm u ám trái tim và lương tâm. Nếu trong quá khứ đã có những sai lầm thì đó sẽ là dịp tốt để chúng ta khiêm tốn xin lỗi dân tộc, mong sát cánh cùng với mọi người dân và các tôn giáo bạn mà xây dựng một đất nước công bình hơn và nhân bản hơn …”.

Theo tinh thần nghiên cứu nghiêm túc , khách quan và khoa học như Đức Hồng Y SEPE kêu gọi, sự việc xảy ra ở ngôi chùa Ba làng Lá Vằng, tỉnh Quảng Trị hơn 100 năm trước:

“Bà vào Bà đánh tứ tung,

Bao nhiêu Thần Phật đều tung ra ngoài.

Tiếng Bà thật đã linh oai,

Lư hương bát nước đền đài đều hư …”

Phải chăng là một phép lạ mầu nhiệm đáng tin !

CAO SƠN

Tài liệu tham khảo:

- LINH ĐỊA LA VANG [Linh mục Xitanilaô Nguyễn Văn Ngọc - Kỷ niệm Đại hội toàn quốc La Vang 1970]

- LƯỢC SỬ CÁC GIÁO XỨ [Tổng Giáo phận Huế - 2001]

- Tập Ra Khơi và các Bài giảng của Đức Hồng y SEPE (3/12 – 4/12/2005 tại Thành phố Hồ Chí Minh).

Ngắm pháp lang Bắc Kinh nhớ về pháp lam Huế

2005-11-21T04:05:00.000-08:00

Ngắm pháp lang Bắc Kinh nhớ về pháp lam Huế

01-02-2005 11:15:12 GMT +7

Tác giả bên sản phẩm “Cảnh Thái lam” ở Bắc Kinh - Trung Quốc

Pháp lang Bắc Kinh...

Trung Quốc có rất nhiều ngành mỹ nghệ đặc sắc, trong số đó pháp lang - hay còn gọi Cảnh Thái lam - được ưa chuộng và nổi tiếng khắp thế giới.

Theo truyền thuyết, công nghệ này du nhập vào Trung Quốc từ thời Đường (618 - 906). Tuy nhiên, chính xác hơn vào đầu thời Minh, triều đình cho thành lập một xưởng chế tạo đồ men pháp lang cốt đồng khảm chỉ (Đồng thai kháp ty pháp lang) tại Nam Kinh. Hiện nay tại "Bắc Kinh Cố Cung bác vật viện" còn lưu giữ những tiêu bản xưa nhất về đồ pháp lang ghi: "ĐẠI MINH TUYÊN ĐỨC NIÊN CHẾ" hoặc "TUYÊN ĐỨC NIÊN TẠO" (1426 - 1435), gồm chậu, tô, dĩa... là men nền chủ yếu là lam thẫm (chàm), các đề tài trang trí dùng men màu vàng, hồng, lục, trắng... Đến thời vua Minh Cảnh Thái (1450 - 1456), tại Bắc Kinh công nghệ pháp lang phát triển đạt đến đỉnh cao. Số lượng lẫn chất lượng sản phẩm vượt xa các thời trước. Có các loại phỏng theo đồ đồng cổ như đỉnh, bình, hồ lô, lư hương. Ngoài các màu men đã có từ thời Tuyên Đức như xanh da trời (thiên lam), lam ngọc (bảo thạch lam), hồng, lục, trắng, thời Cảnh Thái còn xuất hiện các màu men rực rỡ mới lạ, như màu đỏ của nho, đỏ hồng, túy lam. Do đó nhân gian đã gọi luôn sản phẩm là Cảnh Thái lam.

Hiện nay Chính phủ Trung Quốc đặc biệt quan tâm đến việc khôi phục lại các ngành thủ công mỹ nghệ truyền thống để phục vụ thị trường du lịch. Có dịp được tham quan xưởng chế tạo pháp lang tại Bắc Kinh, tôi chăm chú quan sát các công đoạn sản xuất và say mê nhìn ngắm tác phẩm của các nghệ nhân và bỗng bồi hồi nhớ về pháp lam Huế.

Pháp lam Huế

Sử sách cho biết trong quá trình xây dựng kinh đô Huế, vua Gia Long (1802 - 1919), Minh Mạng (1820 - 1840) cho mời một số nghệ nhân Trung Quốc sang đảm trách công việc chế tạo các loại gạch, ngói tráng men lưu ly và đồ men pháp lang để phục vụ việc kiến trúc và trang trí đền đài cung điện. Trong Đại Nam Thực Lục Chính Biên Đệ II Kỷ, tập VIII, trang 327-330 ghi rõ "Đinh Hợi, năm Minh Mạng thứ 8 (1827) mùa đông tháng 11. Đặt tượng cục Pháp lam; Bọn Vũ Văn Mai thợ vẽ ở nội tạo học được nghề làm đồ pháp lam bèn sai đặt cục ấy, hạn cho 15 người thiếu thì mộ mà sung vào". Sở dĩ vua Minh Mạng không dùng từ "Pháp lang" vì lý do:

- Chữ Lan là quốc húy của triều Nguyễn. Căn cứ theo chỉ dụ năm Gia Long thứ 6 (1807) về những điều răn cấm: kính lục các chữ húy đọc đến phải tránh âm, làm văn phải đổi dùng chữ khác. Gồm 6 chữ: Noãn - Ánh - Chủng (các tên của vua Gia Long) - Luân - Hoàn (tên thân phụ và thân mẫu vua Gia Long) và Lan (chính hậu của vua Gia Long - bà Tống Thị Lan. Ngày xưa không phân biệt âm Lan với Lang như ngày nay).

- Người Việt đã học được nghề, chế tạo được sản phẩm theo ý tưởng, sở thích, nhu cầu của mình, nên phải khai sinh chính thức tại Việt Nam.

Do đó vua Minh Mạng đặt tên cho ngành mỹ nghệ cao cấp này là Pháp lam. Cố họa sĩ Phạm Đăng Trí nhận định về màu sắc pháp lam Huế: Các nghệ sĩ làm pháp lam ở Huế đã sớm biết gia giảm liều lượng đậm lạt, nóng lạnh của màu sắc đến độ tinh vi, đã sáng tạo ra những phương thức dùng mảng, dùng màu và phát hiện ra những hòa sắc tương phản rất là chính xác... Pháp lam Huế chứa đựng những màu sắc tươi sáng lộng lẫy có cường độ mạnh nhưng vẫn quen mắt như các hòa sắc điển hình thường hiện ra trong cuộc sống, thường được phản ánh trong nghệ thuật. Ngày nay các nhà hóa học phân tích: Thành phần chủ yếu của men màu pháp lam gồm hỗn hợp của muối axit boric với muối axit silicic, sắc trắng dễ nung chảy vì có nguyên liệu pháp lam trong đó. Bỏ thêm vào một lượng thích hợp sắc tố kim loại bị oxy hóa (oxit kim loại) tức thành màu men pháp lam.

Trải qua các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, công xưởng chế tạo pháp lam tại kinh đô Huế đã sản xuất rất nhiều vật phẩm dùng để trang trí, cúng tế, sinh hoạt theo yêu cầu của hoàng gia và triều đình. Sau biến cố thất thủ kinh đô (1885), vua Đồng Khánh (1886 - 1888) cho tái lập Tượng cục pháp lam. Nhưng rất tiếc vì tài chính eo hẹp nên không đủ điều kiện nhập nguyên liệu từ nước ngoài về chế tạo pháp lam như trước. Các triều vua cuối Nguyễn (Thành Thái, Duy Tân, Khải Định, Bảo Đại) bãi bỏ Tượng cục pháp lam và ngành nghề này dần dần mất tích ngay tại cái nôi đã phát sinh. Giáo sư Nguyễn Du Chi nhận định: "Pháp lam Huế đã mang tư cách về một hướng đi đầu tiên của nền hội họa Việt. Rất tiếc hướng đó không có điều kiện để phát triển dưới thời Pháp đô hộ".

Nhìn ngắm màu sắc tươi vui, rực rỡ của pháp lam Huế xưa trong cảnh nước nhà độc lập, thanh bình khiến lòng người phát sinh biết bao hy vọng. Ước mong năm 2005, tại cố đô Huế sẽ phục hồi thành công xưởng chế tạo pháp lam. Điều này rất cần thiết cho việc trùng tu, tôn tạo các di tích thời Nguyễn. Đồng thời nếu đưa sản phẩm pháp lam phục chế cung ứng cho thị trường du lịch chắc chắn sẽ được du khách trong và ngoài nước thích thú đón nhận.

Thấy pháp lang Bắc Kinh được bảo tồn phát triển đem lại niềm vinh dự cho chính phủ và nhân dân Trung Quốc mà nhớ đến pháp lam Huế khôn nguôi.

Theo TNO

Trần Đình Sơn và cổ vật Thăng Long

2005-11-20T08:38:00.000-08:00

Trần Đình Sơn và cổ vật Thăng Long

20:52:34, 03/07/2004

Nói chuyện tại Viện Goethe ở Paris cuối tháng 4/2004, nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn lôi cuốn sự chú ý của thính giả Việt - Pháp khi ông nêu lên một cách nhìn lý thú về cổ vật hoàng thành Thăng Long mới được phát hiện. Trước khi đề cập vài nét trong cách nhìn ấy, ông Trần Đình Sơn đã nói qua về con đường đến với thú chơi đồ xưa từ thời còn trẻ trong buổi "tiếp cận" với phóng viên Thanh Niên...

- Hồi còn học Trường Quốc Học Huế, những lúc rảnh, tôi hay đem những món đồ xưa của gia đình đặt lên bàn học ngắm nghía, xoay phía này phía khác, để được nhìn chúng dưới nhiều góc cạnh, tưởng tượng và lắng nghe những điều chúng ôm giữ trong im lặng, y như chúng là hiện thân của những linh hồn quá khứ vậy.

Qua thời trung học, năm 18 tuổi (1968), Trần Đình Sơn rời Huế vào Sài Gòn học Đại học Luật và đến ra mắt Vân Đường chủ nhân: cụ Vương Hồng Sển. Bốn năm sau (1972), ra trường và đi làm, ông Sơn thỉnh thoảng rước cụ Vương qua các nơi bày bán đồ xưa ở Sài Gòn - Chợ Lớn xem cho "đỡ ghiền". Có lần, hai người đến tiệm Chánh Thành đường Đinh Tiên Hoàng, P.Đa Kao, thấy cái ống tranh cổ "Ất Dậu niên chế" (1765). Chủ tiệm giới thiệu là vật gia bảo của nhà Tổng đốc Phương, đòi bán 500.000 đồng (khoảng 20 lượng vàng bấy giờ), bằng 15 tháng lương của ông. Trần Đình Sơn và cụ Vương chắc lưỡi, ra về. Đến cuối 1975, lãng đãng qua chợ trời Hàm Nghi, ông bất ngờ gặp lại ống tranh đó "lăn lóc giữa chợ đời", giá "rẻ rề" so với trước kia. Ông bán chiếc Honda lấy tiền để ẵm "món xưa" về, khoe cụ Vương.

Hai người cùng xem lại "ba người bạn mùa đông tùng - trúc - mai (tuế hàn tam hữu)" vẽ trên 6 mặt ống tranh và bài ngũ ngôn cổ phong 16 câu đề ở Lập Nhân Đường thời hậu Lê. Thoắt hơn 30 năm qua, cụ Vương không còn tại thế. Vật đổi sao dời cũng không ít. Đồ xưa nào để dấu son trong ký ức? Để trả lời, ông Trần Đình Sơn giơ ra cuốn Tản mạn Phú Xuân tập hợp một số bài về văn hóa mỹ thuật triều Nguyễn do ông viết, nhà xuất bản Trẻ in (2001) và nhắc một chi tiết:

- Khi tôi từ TP Hồ Chí Minh về thăm Hà Nội đầu thu năm 2000, có đến Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và hết sức xúc động, sững sờ lúc tận mắt ngắm chiếc đĩa sứ cổ thể hiện câu chuyện nhà sư Pháp Thuận tiếp sứ thần triều Tống có ghi trong Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên. Đĩa vẽ cảnh núi non cao ngất, một giang đình nằm ven sông dưới cụi tùng già. Từ núi đá Đại Việt gieo xuống giữa trời một cành lệ liễu. Dưới sông vẽ chiếc thuyền bềnh bồng với ông lão đang chèo, ông quan (sứ) ngồi trước mui, xa xa hai con ngỗng nhấp nhô tương xứng với thơ đề trên cảnh: "Nga nga lưỡng nga nga...". Đáy đĩa ghi "Hồng Đức niên chế". Đĩa này được Viện Bảo tàng xếp vào loại đồ sứ hoa lam triều Nguyễn thế kỷ 19.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, dựa trên nhiều đặc điểm để suy đoán đĩa được đặt làm ở Trung Quốc khoảng triều Cảnh Hưng (1740-1786) tương ứng triều Càn Long nhà Thanh (1736-1795). Còn việc ghi niên hiệu Hồng Đức chắc chắn do dụng ý người xưa muốn nói lên tinh thần độc lập tự chủ đối với triều đình phương Bắc. Tinh thần đó cũng thể hiện trên các đồ xưa hàng nghìn năm trước, đặc biệt với những cổ vật hoàng thành Thăng Long mới phát hiện trong đợt khai quật năm ngoái tại khu vực Ba Đình - Hà Nội.

Một số tiêu biểu với số lượng hơn 300, đã lần lượt trưng bày tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Festival Huế 2004 vừa qua. Riêng ông, trong chuyến sang Pháp nói chuyện trước nhiều trí thức học giả người Việt như các vị Trần Văn Khê, Võ Quang Yến, Cao Huy Thuần và các nhà nghiên cứu Pháp theo lời mời của Hội thân hữu Pháp - Việt (Association d'Amitié Franco - Vietnamienne), đã trình bày chủ kiến của mình, rằng:

Hãy thử chiêm nghiệm các cổ vật Thăng Long mới phát hiện theo hướng tư tưởng triều Lý đã xác lập, khởi đầu bởi Lý Công Uẩn tức vua Lý Thái Tổ. Nhà vua xuất thân từ cửa chùa (Cổ Pháp), hẳn đã lắng nghe những ý kiến cố vấn từ thiền môn như của thiền sư Vạn Hạnh, về nhu cầu thiết lập chế độ quân chủ Phật giáo để xác định chủ quyền và nền độc lập của nước Đại Việt trước chế độ quân chủ Nho giáo của các triều đình phương Bắc. Dời đô về Thăng Long, vua xây nhiều chùa như: Thiên Quang, Thiên Đức, Thiên Vương, Thắng Nghiêm, Cẩm Y, Long Hưng, Thánh Thọ. Các đời vua kế tiếp cũng vậy, khoảng 300 ngôi khắp nước. Chùa xây cả trong hoàng cung nên khi khai quật đã đào lên cùng lúc với cổ vật dùng trang trí cung điện là các di vật kiến trúc cổ tự.

Những đề tài trang trí mỹ thuật giữa chùa và cung điện không có sự tách bạch, cách biệt nhau hẳn. Vì cả hai nơi đều cần những vị thần bảo hộ giống nhau. Như Thiên gồm những vị nhà trời, hiện hữu như một thế lực trừ tà, xua tan ma chướng. Long là loài rồng có tài biến hóa, làm mưa, dâng chớp. Rồng, ngoài ý nghĩa biểu tượng của vương quyền, còn là một trong tám hộ pháp thiên long bát bộ. Còn có Dạ xoa phi hành, bay trên không trung, hoặc chui dưới đất, mặt mũi hung tợn. Có Càn thát bà thần âm nhạc, thức ăn của thần này là các loài hương hoa thơm ngát. Có Atula thần sân giận, Khẩn na la thần ca vũ...

- Có loại rồng được thể hiện rất nhỏ, thường thấy chú thích là "rồng giun", thì sao?

- Không nên ghép rồng với con vật hèn mọn nhỏ nhít như giun, như trùn, để gọi "rồng giun" được. Những hình rồng mà ta thấy trang trí đời Lý là loài rồng hộ pháp to lớn có phép biến hóa thu nhỏ thân mình từa tựa như rắn. Cũng có loài mãng xà Ma hầu la già. Nếu Rồng (long) là biểu tượng của cát tường trên không trung, thì Ma hầu la già (mãng xà vương) là hiện thân của sức phá tà trên mặt đất. Cả hai nằm trong tám bộ quỷ thần in bóng lên các công trình kiến trúc Lý Trần, cụ thể như hình rồng trong lá đề của một số cổ vật Thăng Long mới phát hiện.

- Một đầu chim to và nặng hàng trăm ký lô, chú thích là chim Phụng. Nhiều người phỏng đoán cổ vật này đặt trên nóc cung hoàng hậu?

- Theo tôi, không phải chim Phụng, mà là: Đại bàng Kim sí điểu, tức chim thần hộ pháp Ca lâu la. Loại đại bàng này cánh to lớn như bầu trời, khi quạt lên hớt cạn nước của cả một đại dương. Nước ấy bị văng xa từ thế giới này sang thế giới khác, hình thành những biển mới trong hư không. Món ăn thích nhất của loài Kim sí điểu là... rồng. Nếu rồng trong biểu tượng vương quyền của các chế độ quân chủ Nho giáo, thì ở đây, rồng bị khuất phục bởi đại bàng, bị Kim sí điểu bắt nắm dễ dàng như ta nắm một con lươn. Các loài chim khác chép trong kinh văn như Bạch hạc, Khổng tước, Anh vũ, Ca lăng tần già, Cộng mệnh, Xá lợi đều có thể được mỹ thuật hóa trong trang trí. Và có thể, cổ vật chú thích "tượng Vịt" chính là một trong các loài chim trên. Chúng hót lên âm thanh hòa nhã, làm nhẹ lòng người, suốt ngày đêm sáu thời kỳ âm diễn xướng... Giải thích theo hướng đó thiết tưởng có cơ sở để tìm hiểu sâu hơn về các đề tài trang trí mỹ thuật của cổ vật hoàng thành Thăng Long. Chứ chả lẽ các vua Lý Trần lại gắn hình "con vịt" lên nóc cung điện làm gì? Hàm ý gì? Thật là vô nghĩa.

Giao Hưởng
(thực hiện)

TƯỢNG PHẬT CHÙA KHẢI TƯỜNG

2005-11-20T08:14:00.000-08:00

Trần Ðình Sơn

TƯỢNG PHẬT CHÙA KHẢI TƯỜNG

Tại khu vực trung tâm thành phố Sài Gòn có những ngôi giáo đường đồ sộ được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; tồn tại đến nay hơn trăm năm tuổi. Chùa chiền lớn như Xá Lợi, Ấn Quang, Vĩnh Nghiêm… mới có trong khoảng 40, 50 năm nay. Thế những ngôi chùa cổ nỗi tiếng một thời của đất Gia Định như Kim Chương, Từ Ân, Khải Tường… vì sao mất dấu?

Gần 150 năm trôi qua, may mắn thay “chứng nhân” giai đoạn lịch sử đen tối, đau thương của dân tộc Việt vẫn còn có mặt ngay tại thành phố này. Căn cứ sử sách ghi chép được biết:

- Tháng 8 năm Mậu Thân (1788), chúa Nguyễn Phước Ánh đánh lui quân Tây Sơn thu phục đất Gia Định. Tháng 9, chúa sai Nguyễn Văn Nhơn, Trương Phước Giáo ra đảo Phú Quốc rước mẹ, vợ con về sum họp.

- Tháng 3 năm Canh Tuất (1790), Nguyễn Vương cho đắp thành Gia Định theo kiểu bát quái. Trong thành kiến thiết miếu điện, cung thất, kho tàng… gọi là Kinh thành Gia Định. Từ đó cơ nghiệp họ Nguyễn Phước hưng thịnh dần cho đến ngày thống nhất đất nước (1802).

- Ngày 23 tháng 4 năm Tân Hợi ( 25/5/1791), thứ phi của chúa, bà Trần thị Đang sinh ra vương tử thứ tư Nguyễn Phước Đảm tại tư dinh của bà Quốc công Tống Phước Khuông (1).

- Tháng giêng năm Canh Thìn (1820), hoàng tử Đảm lên nối ngôi chọn niên hiệu Minh Mạng (1820 – 1840). Tháng 9 năm Nhâm Thìn (1832), Vua nhớ đến nơi mình sinh ra nên truyền lệnh cho các quan ở Gia Định dò tìm lại dấu tích. Xác minh được di chỉ ở xóm Tân Lộc bên hữu thành Gia Định, vẽ bản đồ dâng về Huế. Vua hạ lệnh xuất 300 lượng bạc trong kho nội phủ giao cho tỉnh Gia Định tổ chức việc xây dựng một ngôi chùa tại địa điểm trên theo đúng bản vẽ của bộ Công. Quy mô từ ngoài vào trong gồm có lầu chuông trống ba gian hai chái; tiếp đến điện phật ba gian; hai bên có hành lang dài nối với Tăng xá và nhà ăn đều ba gian hai chái. Chùa làm xong, thỉnh hai mươi nhà sư đến cư trú, ban cấp ruộng đất lấy hoa lợi lo việc thờ cúng hằng năm. Vua đặt tên chùa “ Quốc Ân Khải Tường Tự” (2). Dịp lễ khánh thành, triều đình Huế gởi vào một pho tượng Phật Thích ca ngồi kiết già trên toà sen. Tượng tạc bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, cao gần 2m. Đây là pho tượng Phật lớn nhất ở miền Nam đương thời, nên dân gian còn gọi chùa Khải Tường là “chùa Phật lớn” hay “chùa ông Phúc” (3).

Quốc tự Khải Tường có các vị cao tăng trú trì hoằng dương đạo pháp, được triều đình bảo hộ nên trở thành ngôi chùa tiêu biểu, ảnh hưởng rộng lớn đến quần chúng đạo Phật khắp Nam kỳ lục tỉnh, cho đến ngày…

Từ Bến Thành trải qua Chợ Sỏi, mùi tinh chiên xí xố biết bao nhiêu,
Nơi Chợ Lớn trải tới Cầu Thương, quân mọi rợ lẫy lừng nên quá lắm!
Cầu Bà Nghè cùng nơi Chợ Quán, lũ tham tàn đắc ý vênh râu,
Chùa Cẩm Thảo trải tới Cây Mai, phật Bồ Tát chịu nghèo ôm bụng…

(Phú Gia Định thất thủ – khuyết tên).

Ngày 18 tháng 2 năm 1859, thiếu tướng hải quân Rigault De Genouilly chỉ huy liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh chiếm thành Gia Định. Nhằm nhanh chóng ổn định tình thế, trấn áp dân bản xứ, thiết lập quyền lực cai trị, quân xâm lược phá huỷ toàn bộ thành trì, công thự của Nam triều; chúng chiếm đóng chùa Khải Tường và các ngôi chùa lớn khác như Từ Ân, Kim Chương, Kiểng Phước, Mai Sơn… thiết lập phòng tuyến quân sự. Năm 1880, chính quyền thực dân triệt hạ chùa và đem chiến lợi phẩm, pho tượng Phật chùa Khải Tường, về cất giữ ở kho phủ Toàn quyền.

Năm mươi năm sau, ngày 01 tháng 01 năm 1929, Viện Bảo tàng Blanchard De La Bross (lấy tên của viên thống đốc Nam Kỳ đã ký nghị định thành lập Viện Bảo tàng) khánh thành, mở cửa triển lãm cổ vật. Tượng Phật chùa Khải Tường được di chuyển về đặt tại phòng bát giác, trung tâm Viện Bảo tàng để thiên hạ quan chiêm. Sau năm 1975, tượng dời ra trưng bày ở phòng phía sau cho đến nay.

Ngày nay du khách trong, ngoài nước có dịp tham quan Viện Bảo tàng lịch sử thành phố, chiêm ngưỡng tư thế tự tại, nụ cười an nhiên “tuỳ sở trú xứ thường an lạc” (4). Mấy ai tường tận việc nổi trôi theo vận nước của ông Phật chùa Khải Tường. Mấy ai suy nghĩ sâu sắc như nhà văn Sơn Nam: “Giặc có ý thức chính trị, có lẽ do bọn Việt gian xúi giục nên hầu hết chùa miếu thờ Quan Công, thờ Mã hậu đều còn nguyên vẹn, trong khi chùa Phật và thành luỹ lớn nhỏ của người Việt đều bị phá huỷ không nương tay.” (5).

May thay ông Phật lớn chùa Khải Tường vẫn còn… để người dân Việt thấy rõ vận mệnh của đạo phật gắn liền với dân tộc. Ngày xuân, ngâm lại bài thơ cảm tác trước cảnh nước mất chùa tan của Cử nhân Phan Văn Trị (1830 – 1910) càng thấm thía thêm sự thật đó:

Nam mô hai chữ biết về đâu?
Cám nỗi chùa hư Phật phải rầu!
Nắng rọi mõ chuông khô nứt mặt,
Mưa sa kinh kệ ướt mem đầu.
Rằm ngươn vắng kẻ dân vùa nếp,
Hôm sớm không ai cúng phụng dầu.
Đức cả từ bi xin sớm liệu,
Ngồi chờ Lương Võ thế còn lâu! (6).

Trần Đình Sơn

Ghi chú:

(1) Tống Phước Khuông: dòng dõi công thần nhiều đời, theo phò chúa Nguyễn từ lúc bôn đào. Năm 1780, đi công cán, chết tại thành Nam Vang. Ông có con gái là Tống Thị Lan, vợ chính của Nguyễn Phước Ánh. Sau khi lên ngôi năm 1806, vua Gia Long tấn phong bà làm Thuận Nguyên hoàng hậu. Ông được truy phong Tống Quốc Công, triều Minh Mạng cải phong Quy Quốc Công.

(2) Khải Tường: mở, bày điều tốt lành. Ám chỉ nơi chốn Vua sinh ra là vùng đất quý, phát phúc lâu dài, rộng rãi.

(3) Chùa này ở góc đường Trấn Quý Cáp (Testard cũ) và Lê Quý Đôn (Barbé cũ). (Xem chỉ nam về Viện Bảo tàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn – Thái Văn Kiểm – Trương Bá Phát. Bộ VHGD và TN, Sài Gòn 1974 – Tr.201). Nay là Viện Bảo tàng trưng bày tội ác chiến tranh.

(4) Tuỳ sở trú xứ thường an lạc: thuận theo nơi chốn mình đang ở mà giữ cái tâm luôn luôn yên vui .

(5) Đất Gia Định xưa – Sơn Nam (NXB TP.HCM – 1984.) Tr.112.

(6) Lương Võ: Lương Võ Đế tên Tiêu Diễn, làm vua Trung Quốc từ năm 502 -549. Ông rất sùng mộ phật giáo, được đời tôn xưng là Phật tâm Thiên tử.

Tài liệu tham khảo:

- Đại Nam Thực lục Chính biên đệ I, đệ II kỷ.

- Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập XIII.

- Đại Nam liệt truyện, tập II.

- Ký ức lịch sử về Sài Gòn và các vùng phụ cận ( Trương Vĩnh Ký – Nguyễn Đình Đầu dịch).

Đa đoan thú chơi cổ ngoạn

2005-11-20T08:11:00.000-08:00

Đa đoan thú chơi cổ ngoạn

17-10-2004 09:53:47 GMT +7

Chơi đồ cổ đã trở thành thú vui của nhiều người

Ngay từ thời xa xưa, con người đã biết sáng tạo ra sản phẩm gốm sứ kết hợp từ những nguyện liệu của thiên nhiên bao gồm đất-trời-nước-lửa (càn-khôn-li-khảm), nhờ vậy chúng trường tồn theo thời gian mà không bị tiêu hủy như các sản phẩm làm bằng những vật liệu khác.

Trải bao biến thiên, vật đổi sao dời, những đồ gốm sứ còn lại đến nay đã trở thành một phần di sản vật thể của từng đất nước, qua đó giúp cho người đời sau nghiên cứu từ lịch sử, thơ văn, nghệ thuật đến phong tục, tập quán, ngôn ngữ của các thế hệ cha ông. Và chính những yếu tố đó đã cuốn hút bao nhiêu người đến với việc sưu tầm đồ cổ.

Ở miền Nam, nói đến thú chơi đồ cổ thì không thể không nhắc đến cụ Vương Hồng Sển (1902-1993) người từng tự nhận mình ham thích đồ xưa còn hơn khách hào hoa mê gái đẹp và hơn người đánh bạc mê trò đỏ đen. Vào năm 90 tuổi, đoán rằng sắp đến lúc phải từ giã vĩnh viễn những cổ vật thân thương của mình, cụ Vương có thảo một di ngôn chép thành 5 bản. Ngoài một bản do cụ giữ thì các bản còn lại được ân cần trao cho bốn người bạn mà cụ xem là tri âm tri kỷ. Nay thì hai người trong số ấy cũng đã qua đời, người thứ ba - ông Lâm Võ Hoàng, một chuyên viên kinh tế - vì nhiều lý do đã gác tay rửa kiếm.

Người thứ tư, cho đến nay vẫn còn đeo đẳng cuộc chơi, chính là anh Trần Đình Sơn, tuy sinh sau cụ Vương gần nửa thế kỷ mà lại vinh dự được cụ xem là người bạn vong niên thân thiết. Điều gây ấn tượng hơn cả là cụ Vương đã ghi trong sổ nhật ký của mình - hiện do người cháu gái của cụ cất giữ - lời nhận xét anh bạn vong niên như sau: ''Một người chơi đồ cổ, nếu tôi còn sống, sẽ là thầy tôi”.

Đôi bạn vong niên

Xuất thân trong một gia đình thế gia vọng tộc - cụ cố giữ chức Thượng thư Bộ Hình qua hai triều vua Duy Tân và Khải Định - có truyền thống yêu chuộng cổ vật, ngay từ nhỏ anh Trần Đình Sơn đã được đắm mình trong một không gian cổ kính và sống trong môi trường đầy cổ vật, lại được ông nội - vốn là một vị thâm nho - dạy học chữ Hán từ bé để có thể chiêm nghiệm hết cái hay nét đẹp trong những câu thơ ghi lại trên đồ sứ.

Đến năm 1968, khi vào Sài Gòn tiếp tục theo bậc đại học, người đầu tiên anh mong muốn được diện kiến chính là cụ Vương Hồng Sển, vốn đã nổi danh qua các bài viết về khảo cổ rất nhẹ nhàng, dí dỏm mà sâu sắc đăng trên các báo thời bấy giờ.

Anh Trần Đình Sơn bồi hồi nhớ lại:

- Khi đó cụ Vương đã 66 tuổi còn tôi chưa đầy 20. Chuẩn bi đi gặp vị tiền bối trong ''nghề'', tôi hỏi mượn ông nội hai cái tô gia bảo-một vào đời vua Lê và một vào đời Minh bên Trung Hoa - để có cớ đến gặp cụ Vương. Rất may ông đồng ý tiếp. Tôi rụt rè trình bày gia đình mình có hai cái tô cổ mà không hiệu rõ giá trị, nên đến xin lĩnh hội cao kiến. Không ngờ ông chỉ ngắm nghía sơ qua hai cái tô rồi quay sang nói gọn lỏn: ''Em định bán giá bao nhiêu?''. Tôi còn đang chưng hửng, chưa biết trả lời sao thì cụ Vương lặp lại câu hỏi. Đến khi tôi ấp úng nói rằng mình không có ý định bán, ông bèn đứng dậy nói dứt khoát: “Em muốn bán bao nhiêu cứ nói, liệu được thì qua mua, chớ qua không có thời giờ để giải thích dông dài''. Lúc ấy tôi vừa ngỡ ngàng vừa buồn giận, không ngờ người mà mình vẫn ngưỡng mộ lại có cách xử sự lạ kỳ như thế. Trước khi ra về, bầu máu nóng thanh niên bốc lên xui tôi quay lại nói thêm một câu cho... đã nư: ''Thưa cụ, cháu vẫn nể danh cụ là người có mắt ngọc để nhìn cổ vật. Giờ đây cháu biết thêm là cụ chỉ ưa nhìn cổ vật mà không nhìn được người''. Nói xong tôi quày quả bỏ đi. Nhưng vừa ra tới cổng thì cụ Vương đã kịp theo để gọi tôi trở lại và ân cần mời vào nhà. Chừng đó tôi mới biết sở dĩ cụ có thái độ như thế chẳng qua là vì sau chiến sự Tết Mậu Thân, khá nhiều người miền Trung tản cư vào Sài Gòn đã liên tiếp mang đồ cổ đến gạ bán cho ông. Chính vì vậy mà cụ lầm tưởng tôi đến cũng không ngoài mục đích ấy. Rồi cụ sốt sắng bảo tôi đưa cho xem lại hai cái tô và giải thích cặn kẽ lai lịch của chúng. Từ đó tôi được cái may lui tới thăm viếng, đàm đạo thường xuyên cùng cụ, nhờ vậy mà có mối quan hệ ngày càng gắn bó với một bậc tiền bối uyên thâm".

Vốn là người theo Tây học và không biết chữ hán, cụ Vương chỉ chuyên nghiên cứu các tài liệu khảo cổ bằng tiếng Pháp. Nay quen biết anh Sơn có được vốn liếng Hán văn, có thể bổ túc cho cụ trong việc dịch nghĩa các câu thơ chữ Hán Nôm, hầu có thể xác định rõ hơn gốc gác hay giá trị những món đồ cổ nên cụ cũng vui. Đổi lại, cụ hướng dẫn anh sinh viên trẻ mới nhập môn phân biệt các nước men, màu sắc, niên hiệu của từng món đồ. Hai người trở thành đôi bạn vong niên từ đó.

Chơi đồ cổ - đôi nét chấm phá

Những đồ sứ cổ thông dụng hiện nay tại miền Nam đa phân là do người Việt xưa đặt làm bên Trung Hoa và gồm hai loại. Một là của triều đình đặt làm đồ ngự dụng gọi là đồ ''Ký Kiểu". Những đồ sứ này có các họa tiết, thơ văn bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm xuất phát từ ý tưởng của vua chúa Việt Nam, hầu hết có màu lam đặc trưng và có ghi rõ niên đại (như Tự Đức niên chế, Minh Mạng niên chế).

Hai là những đồ sứ do các gia đình trâm anh thế phiệt tự vẽ kiểu rồi đặt hàng với những thương nhân Trung Hoa có mở cửa hiệu buôn Hán tại Việt Nam thường xuyên qua lại giữa hai nước để làm ăn. Ngoài ra còn có những mặt hàng do các Hoa kiều đặt làm từ nước họ, theo đúng thị hiếu và sở thích của người Việt, rồi mang sang bán cho dân ta. Nói chung, tuy hầu hết những đồ sứ cổ trên đây đều do người Tàu chế ra nhưng đều mang đậm phong cách Việt Nam.

Sang đến thời Pháp thuộc, từ đời các vua Đồng Khánh, Thành Thái, Khải Định, thì triều đình lại đặt đồ sứ làm bên Pháp sử dụng trong cung đình.

Tại Sài Gòn, ngay từ thời Pháp thuộc đã có những nhà buôn đồ cổ rất quy mô, nhất là trên đường Catinat (nay là Đồng Khởi). Và đặc biệt từ sau năm 1963, đồ cổ bước vào thời hoàng kim tại miền Nam. Đó là giai đoạn chế độ Ngô Đình Diệm vừa bị lật đổ và quân đội Hoa Kỳ tham gia trực tiếp vào chiến tranh Việt Nam, từ đó xuất hiện một tầng lớp trưởng giả mới gồm các thương gia, viên chức, sĩ quan ít nhiều có liên hệ với người Mỹ. Phú quý sinh lễ nghĩa, các nhà giàu mới đua nhau mua sắm đồ cổ để trưng bày, thế là giá cổ vật tăng vọt và ngày càng cao vì cung không đủ cầu. Để cung cấp cho thị trường Sài Gòn, giới buôn đồ cổ phải sang tận Hồng Kông tìm mua đồ cổ Trung Quốc hay sang Pháp mua cổ vật Âu châu mang về. Đồng thời các món giả cổ cũng xuất hiện ngày càng nhiều,vàng thau lẫn lộn, để bán cho những người thích chơi đồ cổ mà không đủ khả năng, hoặc để lừa những người mới tập tễnh bước vào thú chơi này.

Nghề chơi nào cũng lắm công phu, riêng thú chơi cổ ngoạn lại càng... đa đoan hơn. Để phân biệt thật giả, người sưu tập phải chịu khó nghiên cứu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, địa lý... để tích lũy một ít kiến thức nhất định, bởi mỗi món cổ vật đều có chứa đựng những tiêu chí đó. Hiểu biết càng sâu sắc thì niềm vui cảm nhận càng lớn lao.

Cổ thi Ấn Độ viết rằng: ''Những gì kích thích lòng ham muốn thì không bao giờ thỏa mãn lòng ham muốn", do đó kẻ sưu tập nào cũng có lòng tham không đáy cứ ráng tìm mua thêm mãi, lại thêm máu bá quyền cố theo kịp người, rồi ráng... hơn người. Tiếp theo phải tìm bạn tri âm, hễ có được rồi nhiều khi khắng khít với nhau còn hơn vợ kèo con cột.

Truân chuyên cổ vật

Trong mười năm - từ 1975 đến 1985 - kể từ sau ngày đất nước thống nhất, đây có thể coi là thời kỳ chảy máu cổ vật ở miền Nam. Một số gia đình tại chỗ lâm vào hoàn cảnh túng thiếu phải bán đi những vật gia bảo để sống qua ngày. Mặt khác, một suy nghĩ nặng phần thành kiến lúc bấy giờ cho rằng toàn bộ những gì thuộc về vua chúa đều là tàn dư phong kiến khiến nhiều người hoang mang ngần ngại, người có đồ cổ lo đem cất giấu, người chưa có thì không muốn mua sắm mang về e rước họa vào thân.

Thời kỳ đó, những tay máu mê sưu tập như cụ Vương, anh Sơn thường rủ rê nhau ngày ngày dạo vòng quanh các chợ trời, thôi thì tha hồ mà ngắm, hầu như nơi nào cũng có ít nhiều đồ cổ bày bán với giá chưa đến một nửa trước đây. Nhưng trong hoàn cảnh khó khăn chung lúc bấy giờ, ai nấy cũng đành thở dài và bấm bụng... đi không rồi lại về không.

Trong một chuyến dạo chợ như thế, anh Sơn thình lình gặp lại một ống đựng tranh hiệu Ất Dậu Niên chế, vốn là vật gia bảo của nhà Tổng đốc Phương ở Chợ Lớn mà anh đã mê mẩn hồi trước năm 1975 nhưng không tài nào rớ đến nổi, vì nhà bán đồ cổ hét giá lên đến khoảng 20 lượng vàng, bằng l5 tháng lương của anh lúc ấy. Nhưng nay ống tranh này được bày bán với giá thấp đến không ngờ. Thế nhưng, so với cố nhân đang lăn lóc ở chợ trời thì bản thân anh bấy giờ cũng đang trôi nổi giữa chợ đời, nào có khác chi nhau! Tương lai người còn chưa biết ra sao, hơi đâu mà thương hoa tiếc... ống, thế là anh đành ngậm ngùi quay đi. Tuy vậy, từ hôm đó anh cứ thẫn thờ, tiếc nuối, đêm đêm trằn trọc thao thức, ngày ngày buồn bã vấn vương. Ngó tới ngó lui, trong nhà còn mỗi chiếc xe Honda, anh sáng mắt tự nhủ: thôi thì đem bán quách để mua ống tranh, từ nay đi xe đạp lại càng... hợp thời hơn!

Nhưng trường hợp trên thuộc loại hiếm, còn thì hầu hết các cổ vật đã lần lượt vào tay những người nước ngoài gồm du khách, nhân viên các sứ quán, lãnh sự... thoải mái mang ra khỏi nước, vì lúc bấy giờ Chính phủ chưa có quy đinh hay chính sách đối với cổ vật.

Từ sau thời kỳ đổi mới vào năm 1986, đời sống ngày càng được cải thiện, xã hội dần dà có thêm một số doanh nhân, cán bộ, viên chức có cuộc sống sung túc, xây dựng nhà cửa đồ sộ nguy nga, nhu cầu mua sắm đồ cổ bắt đầu xuất hiện và phát triển nhanh chóng. Đặc biệt đến năm 2004 thì có đột biến về giá cả đồ cổ và hiện đã vượt cao gấp đôi so với trước ngày giải phóng.

Hiện nay, đường Lê Công Kiều tại TPHCM vẫn còn giữ truyền thống phố đồ cổ từ xưa của mình. Tại các quán cà phê ven đường này, mỗi sáng chủ nhật các tay "nghiện" trong nghề vẫn tụ họp trao đổi, bàn luận và mua bán. Ngoài ra trên đường Nguyễn Văn Trỗi (quận 3), Mạc Thị Bưởi (quận 1) cũng là nơi có các cửa hàng đồ cổ.

Bài học đáng ghi nhớ

Liệu thú chơi đồ cổ có tính... kế thừa cha truyền con nối hay không. Vừa nghe câu hỏi, một tia sáng hiện ra trong ánh mắt làm gương mặt điềm đạm rạng rỡ hơn lên, anh Sơn bày tỏ niềm hạnh phúc khi hai cậu con trai của mình đều say mê đồ cổ giống cha. Bởi theo anh, không kể đến giá trị vật chất ngày càng tăng với thời gian, các bộ sưu tập được trao lại cho các con sau này còn mang giá trị tinh thần lớn hơn nhiều, với công sức mấy mươi năm chắt chiu góp nhặt, bởi ý thức gắn giữ những bảo vật mang giá trị văn hóa của dân tộc. Anh tâm sự: “Tôi rút được bài học từ kinh nghiệm đáng buồn của người đi trước. Tôi vốn lớn hơn con trai của cụ Vương - anh Vương Hồng Bảo - chỉ một tuổi mà thôi. Hồi đó, mỗi khi tôi đến nhà đều được cụ thân mật tiếp trong thư phòng, trong khi cậu con trai lại rất hiếm khi bước vào đây. Về sau mới biết hóa ra do trong thư phòng chứa toàn đồ cổ quý giá nên ngay từ khi con còn nhỏ, cụ đã cấm ngặt không được léo hánh vào nơi cha làm việc.

Điều này đã khiến cha con dần dà xa cách với nhau. Cho đến khi thấy mình già yếu, cụ nghĩ đến việc trao lại tất cả cho con trai thì anh tỏ ra hoàn toàn hờ hững. Hình như anh có mối hận lòng đối với cổ vật, bởi vì nó mà cha con đã không được gần gũi nhau''.

Rút kinh nghiệm đau lòng đó, anh Sơn đã sớm tạo cho các con cơ hội tiếp xúc với không gian cổ, mỗi dịp hè cho con về quê, đưa đi thăm lăng tẩm, các viện bảo tàng, truyền cho các con lòng yêu văn hóa, thi ca dân tộc và quan trọng hơn cả là cha con có nhiều dịp gắn bó, thân mật với nhau hơn.

***

Cứ theo những gì vừa nghe thì quả thú chơi đồ cổ mang lại nhiều niềm vui lẫn lợi ích, trước mắt cũng như lâu dài. Thế nhưng hình như nó lại không dành cho những người có thu nhập khiêm tốn, như công nhân - viên chức chẳng hạn?

Qua kinh nghiệm bản thân, anh Sơn khẳng định, không cần phải là... tỉ phú mới có thể chơi đồ cổ (anh cho rằng thật ra có những tỉ phú tuy sở hữu nhiều đồ cổ nhưng vẫn không phải là người chơi đồ cổ thật sự, mà nói cho chính xác hơn thì việc mua sắm cổ vật cũng chỉ là một cách đầu tư đồng tiền của họ để sinh lợi về sau mà thôi).

Theo anh, một sinh vien, một viên chức, dù với thu nhập khiêm tốn vẫn có thể đeo đuổi trò chơi này, với điều kiện là có niềm say mê và sự kiên nhẫn tích lũy về dài. Ngoài ra cũng nên chọn cho mình một loại nào phù hợp với sở thích và điều kiện tài chính, chẳng hạn có người chuyên sưu tầm các đồng xu, hay bình vôi ăn trầu, hoặc chung uống trà cổ...

Hiện nay, một chung trà cổ có giá khoảng hai ba trăm ngàn đồng một cái, như thế người mới bắt đầu chơi đồ cổ có thể tiết kiệm tiền để mỗi tháng mua một chiếc. Rồi cứ hàng tuần, hàng tháng lại ra công sục sạo, năm này sang năm nọ tìm tòi mua thêm từng chiếc một để bổ sung dần. Sau đôi ba chục năm sẽ hình thành được một bộ sưu tập vô cùng giá trị, xứng đáng với công khó bỏ ra, mà trong suốt thời gian đó lại còn được hưởng niềm vui vô tận của việc chiêm nghiệm những câu thơ sâu sắc, ngắm phong cảnh nên thơ khắc họa trên các chung trà, qua đó cả một bề dày văn hóa của nhiều thời đại quá khứ hiển hiện lại trước mắt người đời nay.

Quế Phương

Quá nhiều sai sót trong cuốn Tuyển dịch văn bia chùa Huế

2005-11-20T07:53:00.000-08:00

Quá nhiều sai sót trong cuốn Tuyển dịch văn bia chùa Huế

22:14:47, 04/10/2005

Tháp mộ ngài Hải Toàn (bên phải) và ngài Tịnh Khiết

Những áng văn khắc trên bia, kể cả bia dựng ở chùa, nằm trong kho tàng văn hóa dân tộc. Vì vậy, từ lâu đã có những tuyển tập văn bia Hà Nội và TP.HCM được xuất bản. Gần đây, Tuyển dịch văn bia chùa Huế (*) được bạn đọc đón nhận và một số tờ báo giới thiệu trân trọng. Rất tiếc có nhiều chỗ sai không thể chấp nhận được trong một chuyên đề khoa học, văn hóa như thế.

Tuyển dịch văn bia chùa Huế gồm 45 bài khắc dựng tại 22 ngôi chùa cổ với nhiều nội dung liên quan đến lịch sử, văn hóa cố đô Huế và vùng phụ cận, do nhà nghiên cứu Lê Nguyễn Lưu (nổi tiếng với công trình dịch 1.000 bài thơ Đường trước đây) sưu tầm, dịch giải và chú thích. Dưới đây tóm lược vài nhầm lẫn trong cuốn sách này do nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn nêu ra qua cuộc trao đổi với Thanh Niên.

Về thuật ngữ, lời dẫn bài thơ Tịch cốc tăng của vua Thiệu Trị khắc trên tấm bia duy nhất dựng ở chùa Diệu Đế có câu: "Bật Sô Hứa thị pháp danh Liễu Tính", ông L.N.L dịch nghĩa: "Sư họ Hứa tên Bật Sô, pháp danh Liễu Tính" (tr.19) là không đúng. Vì Bật Sô (còn đọc: Bí Sô) là danh từ chung, chỉ thầy tỳ kheo, không phải là tên riêng nên không thể dịch vị sư đó "tên Bật Sô" được. Mà phải dịch: "thầy tỳ kheo họ Hứa, pháp danh Liễu Tính". Ngược lại, có danh từ riêng như hai anh em ngài Vô Trước và Thế Thân dịch giả lại nhầm lẫn là danh từ chung nên đã dịch không trọn nghĩa.

Về điển tích, bia chùa Từ Hiếu có câu: "Thập khoảnh bố kim, thiện tín dã vị cảm nghi chi Cấp Cô Độc...". L.N.L dịch: "Mười khoảng trải vàng, kẻ đàn na chưa dám nghĩ là Cấp Cô Độc..." (tr.83) và chú thích: "Phật trải vàng kín đất để đổi lấy Kỳ viên của Cấp Cô Độc làm nơi thuyết pháp" (tr.92). Như thế rất sai vì Phật không giữ tiền bạc, huống hồ có vàng để đem "trải kín đất", mà đó là vàng của vị trưởng giả tên Tu Đạt Đa, được người đương thời gọi là Cấp Cô Độc hàm nghĩa rằng ông có lòng nhân, thường giúp đỡ chu cấp cho những ai cô độc, thiếu đói. Khi Cấp Cô Độc ngỏ lời mua khu vườn của thái tử Kỳ Đà có trồng sẵn cây cao lớn mát mẻ để cúng dường Phật, thái tử bảo: "Nếu ông có đủ vàng để lót đầy mặt đất của khu vườn thì tôi mới bán". Tưởng thách chơi, ai dè Cấp Cô Độc sai gia nhân đem vàng lót đầy sân vườn ấy thật. Thái tử vui vẻ: "Thôi, ông đã phát tâm mua đất thì đất là của ông. Nhưng còn các cây cổ thụ trong vườn vẫn là của tôi, tôi cũng xin cúng dường Phật". Nhân đó, tên vườn được gọi bằng tên của hai người là: "Kỳ thọ Cấp Cô Độc viên" nghĩa là cây của thái tử Kỳ Đà (Kỳ thọ), vườn của Cấp Cô Độc (Cấp Cô Độc viên), gọi tắt là Kỳ viên.

Chỗ giải thích không đúng này không chỉ ở phần văn bia chùa Từ Hiếu trên mà còn lặp lại ở các chỗ khác như văn bia chùa Tường Vân: "Tu Đạt Đa bố kim mãn địa phúc đẳng hà sa", L.N.L dịch: "Tu Đạt Đa trải vàng khắp đất phước dẫy như sông" và chú thích rất tai hại là: "Tu Đạt Đa hay Tất Đạt Đa tức Đức Phật Thích ca (...) đây là Phật trả vàng để mua Kỳ viên của trưởng giả Cấp Cô Độc để làm nơi thuyết pháp" (tr.105-111). Có ba chỗ nhầm lẫn:

- Thứ nhất, việc "Phật trả vàng để mua Kỳ viên" là không thể có (như đã nói trên).

- Thứ hai, thật ra Tu Đạt Đa tức là trưởng giả Cấp Cô Độc (đã mua vườn của thái tử Kỳ Đà). Còn Tất Đạt Đa là thái tử con vua Tịnh Phạn (sau thành Phật, hiệu là Thích ca Mâu ni). Như vậy, Tu Đạt Đa và Tất Đạt Đa là hai người khác nhau chứ không phải một người.

- Thứ ba, nhầm lẫn một người là hai: Khi chú thích: "Tu Đạt Đa" (hay Tất Đạt Đa)... mua Kỳ viên của trưởng giả Cấp Cô Độc" thì L.N.L đã không biết rằng Tu Đạt Đa (là tên của trưởng giả) và Cấp Cô Độc (là biệt danh của trưởng giả) là một người. Nên không thể có chuyện "ông" lấy "vàng của ông" để đi mua "vườn của ông" được!

Về điển tích "chích lý quy Tây" chỉ ngài Bồ đề Đạt Ma quẩy một chiếc dép về Tây, song ông L.N.L lại viết sai sang ngài... Mã Tổ. Hoặc vườn Lộc Dã (hay Lộc Dã uyển) tức vườn Nai, nơi Phật Thích ca thuyết pháp lần đầu tiên sau ngày thành đạo, lại bị giải thích là nơi ở và dạy học của Chu Hy đời Tống! Hoặc chú: "Kê viên cũng như Kỳ viên", thật ra Kỳ viên có trước (như nói trên) còn Kê viên tự có sau (do vua A Dục xây), hai tên gọi và hai địa điểm khác nhau chứ không phải "cũng như" nhau được. Hoặc "bất tự Bạch y" giải thích là tên một vị Phật nhưng kỳ thực chữ ở đây dùng chỉ giới cư sĩ tại gia mặc áo trắng. Hoặc giải thích: "Từ Ninh là tên một cung trong cấm thành Huế" thì theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn, từ triều Gia Long đến triều Bảo Đại trong hoàng thành Huế chẳng có cung điện nào được đặt tên là Từ Ninh để dành cho các bà hoàng thái hậu cư trú cả...

(*) Tạp chí Nghiên cứu và phát triển thuộc Sở Khoa học và Công nghệ Thừa Thiên - Huế ấn hành.

Giao Hưởng

Cuốn sách nghiên cứu thủ công mỹ nghệ bị sao chép

2005-11-20T07:45:00.000-08:00

Cuốn sách nghiên cứu thủ công mỹ nghệ bị sao chép

Cuốn “Di sản thủ công mỹ nghệ Việt Nam” của ông Bùi Văn Vượng từng được giới thiệu trong các năm qua như "một công trình rất đáng trân trọng". Nhưng công trình này đã sao chép phần biên soạn của nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn trong một số đề tài.

Đề tài Khảo cứu về lịch sử đồ sứ men lam Huế của ông Trần Đình Sơn được in thành sách hoặc công bố qua nhiều bài đăng báo từ hơn 10 năm nay. Riêng bài Đồ sứ ký kiểu của triều Nguyễn (1802- 1945) trên Văn hóa nguyệt san số Tết Ất Hợi 1995 (tạm gọi bản A) đã bị thạc sĩ Bùi Văn Vượng sao chép hầu như nguyên văn, không chú thích tên tác giả, đưa vào cuốn Di sản thủ công mỹ nghệ Việt Nam do NXB Thanh Niên in năm 2000 (bản B).

Nếu bản A (của ông Sơn) đặt các tiêu đề theo niên đại các vua thời Nguyễn từ Gia Long, Minh Mạng trở đi, thì bản B (của ông Vượng) cũng vậy, chỉ đổi nhan đề thành: Đồ sứ hoa lam đặt mua theo kiểu của triều Nguyễn. Về nội dung, nếu đặt bản A (đồ sứ ký kiểu) cạnh bản B (đồ sứ hoa lam) sẽ thấy hai phần này do "một người viết" mà tác giả là ông Trần Đình Sơn.

Để khác đi tí chút, từ trang 224 đến 230 sách đã dẫn, ông Vượng "biên tập" một số câu, chữ cho có vẻ "mới", ví dụ: Bản A viết: "Đồ sứ ngự dụng được ghi hiệu Thiệu Trị niên chế, đề tài rồng mây rất đa dạng, đặc biệt là hình rồng cuộn tròn (viên long)... Hiệu chữ Nhật vẫn còn được sử dụng tiếp". Thì bản B (ông Vượng) sao chép thành: Hầu hết các đồ sứ ấy có ghi hiệu Thiệu Trị niên chế với trang trí các đề tài rồng mây đa dạng, đặc biệt là hình rồng cuộn tròn, gọi là "viên long"... hiệu chữ "nhật" vẫn được sử dụng".

So sánh hai đoạn trên - ngoài mấy chữ "nhất là" đổi thành "đặc biệt", hoặc viên long (rồng cuộn tròn) để trong ngoặc đơn, thì bản B tháo ra để trong ngoặc kép - cần chú ý thêm: chữ Nhật (mặt trời) bản A viết in hoa, tác giả bản B không hiểu nên mở ngoặc đơn đánh dấu hỏi sau chữ "nhật". Nếu một nhà nghiên cứu hiểu biết chuyên sâu về đề tài đang thực hiện hẳn chẳng ai lại đi hạ một dấu hỏi nghi vấn vào chính bài viết của mình. Những đoạn tương tự về nội dung đồ sứ men lam trong sách ông Vượng đã không rời những gì ông Sơn đã viết, đã in.

Ngay cả lời nhận xét trong một bài thơ của Vua Tự Đức, hoặc phần dẫn cuốn Đại Nam thực lục chính biên dài cả hơn 10 dòng của bản A trích cũng được ông Vượng trích nguyên như thế. Chẳng lẽ "tư tưởng lớn gặp nhau" ngay cả những dòng trích dẫn vốn thường tùy thuận sự ngẫm nghĩ và chọn lựa riêng của từng người?

Về đề tài thú chơi đồ xưa của người Việt, ông Trần Đình Sơn có bài đăng báo Thanh Niên nguyệt san (tạm gọi bản C) cách đây 11 năm (cuối năm 1993) cũng bị ông Vượng hầu như "sao y bản chính" đưa vào cuối sách. Thử so sánh:

Bản C viết: "Thú chơi đồ xưa phát sinh trong xã hội loài người rất lâu đời và khắp nơi trên thế giới. Người Trung Hoa bản tính rất hiếu cổ. Bên phương Tây, giai cấp thống trị, quý tộc từ thế kỷ 15 về sau đã say mê đua đòi tìm kiếm cổ vật của phương Đông" thì bản B của ông Vượng chép: "Một thú chơi sang trọng, thanh tao, thú vị phát sinh trong xã hội loài người ở khắp nơi trên thế giới từ rất lâu đời là thú chơi đồ cổ. Người Trung Quốc có bản tính hiếu cổ. Còn ở phương Tây các nhà cầm quyền và giới quý tộc phong kiến ngay từ thế kỷ XV, đã say mê tìm kiếm cổ vật của phương Đông".

Hai đoạn trên đổi chữ Trung Hoa thành Trung Quốc, bên phương Tây thành: ở phương Tây... Xem ra, phần "biên tập" của ông Vượng ở đoạn này và các đoạn khác không đáng là bao. Nội dung chủ yếu mà bản B chép lại của bản C là về: "trường phái cổ đồ", phổ biến ở miền Bắc, tức bày biện đồ xưa đúng quy cách mỹ thuật cổ điển, theo 3 điều kiện "cổ, quý, kỳ" ảnh hưởng Trung Hoa. Và "trường phái sưu tập" thịnh hành ở miền Nam chịu ảnh hưởng Âu Mỹ với những hiện vật xưa không đắt tiền lắm nhưng khi góp thành bộ sưu tập đầy đủ sẽ hóa ra vô giá.

Những phân tích và trình bày nét đặc thù của từng "trường phái" trên đưa đến kết luận là "xét cho cùng, thú chơi đồ xưa, vốn có tính văn hóa rất cao..." của bản C cũng được "gút lại" ở bản B trọn gói! Vì thế bản C của ông Sơn đã chạy sang "công trình rất đáng trân trọng" của ông Vượng mang theo cả những lỗi in sai. Ví dụ: tên của các vị sáng lập "trường phái sưu tập" trước đây như kỹ sư Dương Văn Khuê (đúng ra là Vương Văn Khuê), hoặc Tổng đốc Nguyễn Văn Định (đúng ra là Vi Văn Định) đều được bản B in theo (ở các trang 1.157 và 1.153)...

(Theo Thanh Niên)

ĐÍNH CHÍNH NHỮNG SAI LẦM TRONG SÁCH " TUYỂN DỊCH NHỮNG VĂN BIA CHÙA HUẾ "

2005-11-19T22:01:00.000-08:00

ĐÍNH CHÍNH NHỮNG SAI LẦM

TRONG SÁCH “ TUYỂN DỊCH VĂN BIA CHÙA HUẾ “

Toà soạn Tạp chí NGHIÊN CỨU VÀ PHÁT TRIỂN (THỪA THIÊN HUẾ) có gửi tặng chúng tôi tập sách “TUYỂN DỊCH VĂN BIA CHÙA HUẾ” [ Tạp chí NC và PT số 1 – 2 ( 49 - 50) 2005 do Sở KH và CN Thừa Thiên Huế , phát hành 6/2005 ]. Sách giới thiệu 45 bài văn bia tại 22 ngôi chùa cổ ở Thừa Thiên Huế, do nhà nghiên cứu LÊ NGUYỄN LƯU (L.N.L) sưu tầm, dịch giải và chú thích.

Sau khi đọc xong tập sách, chúng tôi rất ngạc nhiên về sự giải thích một số thuật ngữ, điển tích Phật Giáo và thấy cần b? túc đính chính các sai lầm sau :

I. Bia Chuà BA LA MẬT:

Đại giới đàn: Một lễ lớn của Phật Giáo, dựng đàn ở chỗ tinh nghiêm để truyền giới (giới: điều cấm) cho các đệ tử, cư sĩ, tiếng Phạn là mandâra (Mạn đà la). Giới đàn do Tam sư đứng chủ: Đường đầu hoà thượng (Upadhyaya) là bổn sư của người thụ giới (giới tử); Yết ma hay Kiết ma (Karmadana) phụ trách về pháp và sự (tổ chức lễ); và A đồ lê hay A xà lê còn gọi là giáo thụ (Acarya) lo việc dạy dỗ, hướng dẫn đệ tử. Giới tử gồm 3 bậc: “Tì kheo giới (cư sĩ tu tại gia), Cụ túc giới (đệ tử đã xuất gia) và Bồ tát giới (đã đạt bậc cao nhất). [ LNL chú thích (5), Tr 13]

Căn cứ vào phật điển giải thích:

_ Đàn: Đài bằng đất hoặc gỗ để tôn trí tượng Phật, Bồ Tát và vật cúng trong pháp tu của Mật tông. Có nhiều loại, hình dáng với tên gọi khác nhau:

_ Giới đàn: nơi cử hành nghi thức thuyết giới, truyền giới. Ở Ấn đo thời xưa thường cử hành ngoài trời không lập đàn riêng. Ở Trung Quốc từ đời Đường có luật sư Đạo Tuyên soạn “Giới đàn đồ kinh”, trình bày chi tiết nguồn gốc, tên gọi, hình dáng của giới đàn. Từ đó giới đàn mới có hình thức nhất định.

_ Đại giới đàn: đàn truyền giới được tổ chức long trọng, đúng pháp để trao truyền đại giới (cụ túc giới) cho hàng đệ tử xuất gia. Chỉ những người đã thọ đại giới mới đủ tư cách gọi là Tỳ-kheo (250 giới), Tỳ-kheo-ni (348 giới). Đặc biệt theo truyền thống Phật Giáo đại thừa, trong Đại giới đàn còn truyền Bồ Tát giới cho hàng xuất gia (gồm 10 giới trọng và 48 giới khinh) và Bồ Tát giới tại gia . Mục đích là khuyến khích tu sĩ, cư sĩ phát tâm từ bi rộng lớn làm các thiện pháp để cứu độ tất cả chúng sinh không phân biệt.

II. Bia chùa DIỆU ĐẾ:

_ Từ Ninh: tên một cung trong cấm thành Huế dành cho các bà Hoàng Thái Hậu ở. Đây chỉ bà TRẦN THỊ ĐƯƠNG (1769 – 1846), mẹ vua Minh Mạng, bà nội Vua Thiệu Trị [LNL chú thích (18) Tr.21].

Căn cứ sử sách triều NGUYỄN (1802 – 1945), từ triều Gia Long đến triều Bảo Đại trong hoàng thành Huế chẳng có cung điện nào được đặt tên là TỪ NINH để dành cho các bà Hoàng Thái Hậu cư trú. Đây là loại từ dùng trong cung cấm để chỉ các bà Thái Hậu, Thái Hoàng thái hậu (ví dụ: Từ Khương, Từ Cung, Đức Thánh Từ, Đức Từ …) TỪ NINH ở đây đúng là chỉ cho Bà Thái Hoàng thái hậu (TRẦN THỊ ĐƯƠNG).

_ Trong bài thơ: “TỊCH CỐC TĂNG”, có lời dẫn của vua Thiệu Trị: Bật sô Hứa Thị pháp danh Liễu Tính … LNL dịch: :( Sư họ Hứa, tên Bật Sô, pháp danh liễu tính” …) [Tr.19 – 23].

Tiếng Phạn: Bhiksu, từ dùng chỉ một người nam xuất gia đã thọ Cụ túc giới .. Âm Hán Việt là Bật-sô, Bức-sô, Tỳ-kheo, Tỳ-khưu). Như vậy ở bài văn này Bật sô không phải là tên riêng, câu trên có nghĩa: “Sư (Bật sô, Tỳ kheo …) họ Hứa, pháp danh Liễu Tính …”.

III. Bia chùa HẢI ĐỨC:

Bài văn ghi hành trạng hoà thượng Phước Huệ khai sơn chùa Hải Đức có câu:

… “Xả ngũ trược chi không hoa,

Sinh cửu liên chi thượng phẩm …”

LNL dịch:

… Lìa bỏ kiếp không hoa năm thứ uẩn (12),

Sinh ra cái thượng phẩm chín tầng sen (13)

Chú thích:

(12) Ngũ uẩn hay ngũ trọc là năm thứ cặn bã tạo nên hình hài cho nên xem như “không hoa” hư ảo chẳng thật.

(13) Sen được xem là phẩm cao nhất vì bao giờ cũng thơm rất thanh khiết [Tr.32 – 33]

Căn cứ Phật điển giải thích:

_ Ngũ uẩn (ngũ ấm, ngũ chúng, ngũ tụ) : sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn. Chỉ 5 sự tích tụ theo từng loại, tất cả pháp hữu vi. Tượng trưng cho 5 yếu tố tạo thành con người, toàn bộ thân và tâm. Ngoài 5 uẩn ra không có gì gọi là “TA”.

_ Ngũ trược (trọc): chỉ cho 5 thứ nhơ bẩn, cặn đục phát sinh, tăng trưởng trong thời kiếp giảm: kiếp trược (bệnh tật, tai nạn, chiến tranh … phát sinh mọi nơi) – kiến trược (thấy biết sai lầm) – phiền não trược (tham dục, sân hận, phiền não dấy lên) – chúng sinh trược (con người không theo đạo đức, không tin chinh pháp …) – mệnh trược (thọ mệnh con người giảm dần, ngắn ngủi). Vậy ngũ trược (trọc) khác với ngũ uẩn.

_ Cửu phẩm liên đài: 9 phẩm đài sen để đón rước hành giả vãng sinh về Tây Phương tịnh độ của Phật A-DI-Đà. Theo Kinh Quán vô lượng thọ, người tu theo pháp môn tịnh độ nguyện vãng sinh tuỳ theo căn cơ và hành nghiệp nên có 9 bậc cao thấp khác nhau. Cao nhất: Thượng phẩm thượng sinh, thấp nhất là hạ phẩm hạ sinh.

Như vậy ý nghĩa của câu văn trên là tán thán kết quả tu hành của hoà thượng PHƯỚC HUỆ.

“… (Ngài) đã xả bỏ các pháp không thật nơi thế gian đầy 5 thứ nhơ bẩn, để sinh vào phẩm cao nhất trong 9 phẩm đài sen ở cõi cực lạc …”

Trong bài kệ cuối văn bia có câu:

… “sa la song thọ cang phong giao chi …”

LNL dịch:

“… khu rừng song thụ (14) gió thổi lay chuyền …”

Chú thích (14) Song thụ: tên khu rừng nơi có mộ Mã Tổ. Chỉ chung tháp mộ thiền sư [Tr.32 – 33]

Phật điển giải thích: sa-la song thụ là 2 cây sa-la mọc trong khu rừng sa-la, đã được đại đức A-NAN chọn cho Phật THÍCH CA nằm khi ngài nhập Niết bàn. Do đó câu này ám chỉ việc các bậc Thánh, cao tăng lìa đời (nhập diệt, viên tịch). Không liên quan gì đến Mã Tổ hay chỉ chung tháp mộ thiền sư.

IV. Bia chùa QUỐC ÂN : sắc ban bài ký và minh tháp thiền sư HOÁN BÍCH ở chùa Hà Trung , có câu :” … Thập nguyệt , thập cửu nhật triệu tập tứ chúng nhân đẳng ….”

LNL dịch : ngày 19 tháng 10 triệu tập bốn loại tăng chúng ( trang 67-68 ) .

Theo Phật điển giải thích :

_ Tứ chúng : gồm tỳ kheo ( tăng ) , tỳ kheo ni ( Ni ) , Ưu bà tắc ( nam cư sĩ ) , Ưu bà di ( nữ cư sĩ ) . Hoặc chỉ riêng hàng xuất gia là Tỳ kheo , tỳ kheo ni , sa di , sa di ni . Cùng nghĩa với tứ bộ đệ tử , hay tứ bộ chúng .

Như vậy “ Tứ chúng nhân đẳng “ chỉ có nghĩa là những đệ tử xuất gia và tại gia của hoà thượng HOÁN BÍCH . Không phải là bốn loại tăng chúng ( tứ chủng sa môn ) : hữu tu tăng ( giữ giới tu hành chân chính ) – vô tu tăng ( phá giới không có tâm hổ thẹn ) – á dương tăng ( ngu si vô trí ) – chân thật tăng ( chỉ bậc thánh hữu học , vô học ) . Còn nhiều cách phân biệt bốn loại tăng chúng khác nữa

V .Bia chùa TỪ HIẾU :

Bài văn bia ở tháp hòa thượng CƯƠNG KỶ có câu : “ …. Thượng tự cung phủ , tự viện hạ chí thập phương thiện tín lai nhi quy y thụ kýgiả kỳ đa . Tự trưởng tắc thủ tọa kỳ nhất dã , pháp tự tắc sơn tăng hoặc cư sĩ bất hạ tam thập nhân , pháp tử lục bách , giới tử thất bát bách . Ấn tôn sư chi pháp tâm giả hà thâm dã , thụ tôn sư chi pháp mạo giả hà hậu dã …. “ ( trang 98 ) .

LNL dịch :” ….. Trên từ cung phủ , tự viện dưới đến thiện tín thập phương đều về xin quy y đông đảo bậc nhất trong các chùa vậy . Nối dòng tu thì sơn tăng hoặc cư sĩ không dưới ba chục người , đệ tử sáu trăm người , thụ giới bảy tám trăm người . Dấu ấn tâm pháp của tôn sư sâu sắc biết bao , học tập đạo pháp của tôn sư dày dặn biết bao …. “ ( trang 85-86 )

Theo chúng tôi câu trên có nghĩa : “…. Trên từ các bậc tôn quý , các vị tu hành dưới đến hàng tín đồ khắp mọi nơi đều đến xin quy y thụ ký với hòa thượng ( thờ hòa thượng làm thầy để được dẫn dắt , ấn chứng cho việc tu hành ) rất nhiều . Gồm có một vị đứng đầu ( thủ tọa hay thượng tọa ) kế thừa trú trì ; không dưới ba mươi người gồm tăng sĩ , cư sĩ nối tiếp dòng pháp ; sáu trăm người đệ tử quy y ; tám trăm người xin thọ giới trong các giới đàn . Tâm đạo được tôn sư ấn chứng sâu đậm biết bao ; oai nghi được tôn sư truyền dạy đầy đủ biết bao ....”

_ Chú thích ( 10 ) TAM THẾ PHẬT : theo nội điển , Phật có 3 đời , mỗi đời có 1000 vị Phật . Ví dụ : đời quá khứ có Phật Tỳ bà thi . Đời hiện tại có Phật Thích Ca Mâu Ni, đời tương lai chưa xảy ra ( LNL trang 91 )

Theo Phật điển giải thích : TAM THẾ PHẬT là phật A Di Đà ( quá khứ ) , phật Thích Ca ( hiện tại ) và phật Di Lặc ( vị lai ) . Khác với nghĩa của thuật ngữ TAM THẾ TAM THIÊN PHẬT tức 3000 đức Phật trong 3 đời .

Văn bia ghi việc dựng chùa, có câu: “ …Thập khoảnh bố kim, thiện tín dã, vị cảm nghi chi cấp- cô- độc …”.

LNL dịch: “… mười khoảnh trải vàng, kẻ đàn na chưa dám nghĩ là Cấp Cô Độc …(18)

Chú thích: (18) Phật trải vàng kín đất để đổi lấy Kỳ Viên của Cấp Cô Độc làm nơi thuyết pháp. [Tr.83 – 92]

Theo kinh sách Phật giáo ghi: Trưởng giả TU-ĐAT-ĐA (Sudatta) ở thành Xá –vệ vốn có lòng thương người cô đơn, nghèo khổ thường làm việc từ thiện nên được quần chúng tôn xưng là Trưởng giả Cấp Cô Độc. Sau khi quy y Phật THÍCH CA, ông bỏ vàng ra trải khắp khu vườn của Thái Tử Kỳ-Đà, mua cho bằng được để xây dựng tịnh xá dâng cúng cho Phật và Tăng đoàn làm chỗ cư trú, thuyết giảng. Kỷ niệm công đức của ông và Thái tử, Đức Phật đặt tên vườn là: Kỳ thọ Cấp Cô Độc viên (Cây của Kỳ-Đà, Vườn của Cấp Cô Độc).

Đức Thích Ca đã từ bỏ cuộc sống vinh hoa, phú quý, chấp nhận mặc áo vá, cầm bát xin ăn làm gì có vàng ròng để mua đất xây dựng chùa chiền, tịnh xá như các bậc phú tăng ngày nay!

_ Văn bia ghi hành trạng của Hoà thượng Cương Kỷ.

Mặt sau bia dựng ở tháp hoà thượng có khắc 15 lời nguyện của Ngài:

Nguyện (1) THÂN HÌNH DỊ TỤC, BẤT TỰ BẠCH Y.

LNL dịch: “Thân mình khác lạ, không giống Bạch Y” (37).

Chú thích (37) Bạch Y: tên một vị Phật, tương truyền Hoà thượng Cương Kỷ có một tướng lạ là hàng lông mi dài che lấp cả mắt khi muốn nhìn ai hoặc muốn đọc sách, Sư phải dùng tay vén hàng lông mi lên nhìn, xong thì thả xuống. [Tr. 85 – 93].

Thực ra câu phát nguyện cuả hoà thượng ý nghĩa rất đơn giản, rõ ràng: “Nguyện (đời đời, kiếp kiếp) tôi sinh ra được đầy đủ tăng tướng xuất gia tu hành (đầu tròn, áo vuông) không giống như người ở đời, cư sĩ tại gia”.

Ở Ấn Độ, hàng Bà la môn, người sang trọng thường dùng y phục màu trắng nên Phật giáo dùng thuật ngữ này chỉ cho người thế tục. Không có vị Phật nào danh hiệu là Bạch Y, ngoại trừ ứng thân của Bồ Tát Quan Thế Âm mặc áo trắng ngồi trên toà sen trắng nên được tôn xưng là Bạch Y Quan Âm hay Bạch Y Đại sĩ. Tướng lạ lông mi dài của hoà thượng chẳng liên quan gì đến lời nguyện này.

Nguyện (11): OAN THÂN BÌNH ĐẲNG, ĐỒNG PHÓ LIÊN TRÌ.

LNL dịch: “ oan thân bình đẳng (40), về hội liên trì”.

Chú thích (40) Oan thân: cái thể xác do ngũ uẩn, lục trần, tứ đại hoá hợp thành phải chịu đựng tứ khổ (sinh, lão, bệnh, tử) ai cũng như ai. Con người phải tu hành để giải thoát nó, trở thành pháp thân như Đức Phật. Pháp thân (dharmakaya) là thân đạo lý, có bốn đức (thường, lạc, ngã, tịnh) không vướng vào bốn khổ. Phật còn có báo thân (hay sinh thân, cái thân mang xuống thế) và hoá thân (cái thân biến ra để độ chúng sinh).

(41) Liên Trì: Ao sen chỉ xứ Phật, vì sen thơm ở lẫn với bùn mà không lây nhiễm mùi hôi. [Tr.83 – 93].

Căn cứ Phật điển giải thích :

_ Oan thân bình đẳng : nghĩa là kẻ oán thù với người thân yêu đều giống nhau, không phân biệt.

_ Đồng phó Liên Trì: tất cả đều được vãng sinh Tây phương Tịnh độ của Phật A-Di-Đà (Liên Trì hải hội). Chúng sinh được vãng sanh về tịnh độ đều từ hoa sen hoá sinh, tuỳ căn cơ chia làm 9 phẩm khác nhau để tiếp tục tu học cho đến quả vị giác ngộ. Lời nguyện trên có nghĩa: “tâm không còn phân biệt, mọi chúng sinh đều bình đẳng, cầu cho tất cả đều được vãng sinh về Tây phương Tịnh độ”.

VI .Bia chùa TƯỜNG VÂN

_ Văn bia ở tiền đường Chùa Tường Vân có câu: “Cung văn: Kế tân vương sáp trúc nhất chi lượng chu sa giới; Tu Đạt Đa bố kim mãn địa phúc đẳng hà sa …”.

LNL dịch: Kính nghe Kế tân vương cắm trúc một cành, số tràn tựa cát (14). Tu Đạt Đa trải vàng khắp đất phước dẫy như sông. (15)

Chú thích: (14) chúng tôi chưa rõ điển tích này. (15) Tu Đạt Đa hay Tất Đạt Đa tức Đức Phật Thích Ca. đây là chuyện Phật trả vàng để mua Kỳ viên của trưởng giả Cấp Cô Độc để làm nơi thuyết pháp [Tr.105 – 111].

Theo Phật điển:

_ Nước Kế Tân tức Ca Thấp Di La quốc (P.KASMIRA) ở Tây bắc Ấn Độ dưới chân núi Hy Mã Lạp Sơn (Hymalaya). Kế tân vương chỉ vị vua thứ 47 của nước này là A-Dục-Vương. Do trong kiếp quá khứ vào thời Đức Phật Thích Ca, là một đứa trẻ con gặp Phật và phát tâm cúng dường nên về sau tái sinh làm vua A-Dục hết lòng hộ trì Phật Giáo, xây dựng chùa tháp cúng dường khắp cả thế gian.

_ Tu-Đạt-Đa (Sudatta) tức trưởng giả Cấp Cô Độc, người đã bỏ vàng ra trải khắp vườn của Thái tử Kỳ-Đà mua cho được để cúng dường Phật. Dịch giả LNL đã lầm Tu-Đạt-Đa với Tất-Đạt-Đa (S:Siddhãrtha gautama) là tên của Đức Phật Thích Ca khi ngài chưa xuất gia.

Theo ý nghĩa của hai điển tích này câu văn trên tạm dịch: “Kính nghe: Vua Kế-Tân cắm một cành trúc mà công đức trùm khắp thế gian. Ông Tu-Đạt trải vàng khắp đất nên phước báo như cát sông Hằng …”.

LNL chú thích (20) Lộc Dã: đồng hươu. Lộc dã vốn là nơi ở và dạy học của Chu Hy nhà nho thời Tống. Đây chỉ vùng đất am cỏ Tường Vân.

(21) Kê Viên: cũng như Kỳ viên, đất phật, đây chỉ chỗ đất Từ Quang. [Tr.105 – 111]

Điển tích nhà Phật nhưng lại được dịch giả giải thích theo nho! Thực ra:

_ Lộc Dã tức Lộc Dã Uyển [S: Mrgadãva] hay còn gọi là Lộc Dã Viên hay Tiên nhân Viên. Vườn nai là nơi Phật Thích Ca thuyết pháp đầu tiên sau khi thành đạo. Nay là Sarnath nằm cách Varanasi phía Bắc khoảng 6km. chính vua A-Dục cho xây dựng rất nhiều công trình kiến trúc tại đây. Đến thế kỷ XIII nơi này bị Hồi giáo tàn phá nặng nề.

_ Kê Viên Tự: [S: Kurkutãrãma] còn gọi là Kê tước Tịnh xá, Kê đầu mạt tự, Kê viên tăng già lam. Chùa ở thành Ba-Tra-Li-Tử nước Ma Kiệt Đà thuộc Trung Ấn Độ, do vua A-Dục xây dựng, Kê Viên hoàn toàn khác biệt Kỳ Viên.

_ Văn bia dựng ở tháp hoà thượng Tăng thống THÍCH TỊNH KHIẾT, có câu: “sở sinh nhị nam, trưởng giả vi TỊNH HẠNH đại sư, thứ giả đại sư dã hữu dĩ linh nhân, kiến nhi tư vô trước, thế thân chi nan huynh nan đệ…”

LNL dịch: “người con đầu trong hai trai ấy là đại sư TỊNH HẠNH, người thứ hai chính là đại sư khiến ai thấy mà chẳng nghĩ trên đời khó làm anh khó làm em. [Tr.108 -120]

Phật điển ghi chép ở Ấn Độ vào thế kỷ thứ IV có hai vị đại luận sư:

_ VÔ TRƯỚC (S: ASANGA): sáng lập Duy thức tông. Tương truyền ngài được Bồ Tát Di-Lặc giảng dạy trực tiếp Du-già sư địa luận.

_ THẾ THÂN (S: VASUBANDHU): em ruột ngài Vô Trước. Ban đầu tu tập theo giáo lý Tiểu thừa, sau được anh là Vô Trước giáo hoá bèn chuyển sang hành trì phật pháp Đại thừa. Hai anh em trở thành hai đại luận sư, viết nhiều tác phẩm quan trọng để truyền bá Duy thức tông.

Người viết văn bia đã so sánh hoà thượng Tịnh Hạnh, hoà thượng Tịnh Khiết với hai bậc thánh tăng trên. Anh em ruột xuất gia tu hành, cùng đạt được quả vị cao trong đạo rất ít có.

Câu văn trên tạm dịch: “Sinh được hai trai, con đầu là đại sư Tịnh Hạnh, con thứ chính là đại sư (Tịnh Khiết) vậy. Việc đó khiến cho ai thấy thì nghĩ đến chuyện Vô Trước, Thế Thân ngày xưa, thật khó nhận định về anh , về em ….. “

Cần chú ý, bài văn là do Hoà thượng Trí Quang soạn vào ngày 14 – 2 – 1974 Ngài dùng chữ “ nan huynh, nan đệ”. Còn trong bài châm do hoà thượng Chân đạo Chánh thống (Bích Phong – Quy Thiện) viết năm 1951 Ngài dùng chữ:

“Nghi huynh, Nghi đệ

Vô Trước, Thế Thân”

Nghĩa: … Xứng anh, xứng em

Vô Trước, Thế Thân …

Chữ dùng khác nhưng ý nghĩa giống nhau nhằm đặc biệt ca ngợi công đức to lớn của hoà thượng Tăng thống.

VII .Bia chùa THIÊN HƯNG :

Điển tích “chích lý Tây quy” được dịch giả LNL chú thích:

(57) Sư quảy dép về Tây: lấy tích Mã Tổ sau khi tịch, có người còn gặp ông mang một chiếc dép trên đầu gậy trên đường về xứ Phật (Ấn Độ) [Tr.135 – 140]

Truyện này được chép trong Truyền Đăng lục về Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma. Đời sau thường dùng ám chỉ việc cao tăng lìa đời, không liên quan gì tới Mã Tổ Đạo Nhất đời Đường.

VIII . Bia chùa THIÊN MỤ :

_ Chú thích ( 14 ) : Ba thân ( Tam thân ) là thân ở ba kiếp quá khứ , hiện tại và tương lai ( LNL trang 159 )

Có nhiều cách giải thích trong kinh điển nhưng phổ thông nhất tam thân là pháp thân : sự nhóm họp về lý pháp – báo thân : sự nhóm họp về trí pháp – ứng thân : sự nhóm họp các pháp về công đức .

_ Chú thích ( 54 ) : trước chùa dựng cái tháp nhỏ ( Cổ sát chi tiền kiến tốt – đổ – ba ) . Nay không có dấu tích gì . Xưa tại chùa Diệu Đế cũng có một tháp nhỏ để thờ , rồi cũng thất lạc sau năm 1885 ( LNL trang 161 )

Thực ra cái tháp được mô tả trong câu văn này chính là cái tháp Phước Duyên bảy tầng được vua Thiệu Trị cho xây dựng trước cổng chùa Thiên Mụ vẫn còn tồn tại đến nay . Riêng cái tháp nhỏ bằng ngà voi bên trong có sáu pho tượng phật vàng dùng để làm kiểu mẫu xây dựng tháp Phước Duyên , sau đó vua Thiệu Trị ban cho hoàng trưởng tử Hồng Bảo đem về thờ ở phủ . Năm 1854 sau khi Hồng Bảo phạm tội , gia sản bị tịch thu vua Tự Đức cho đem tòa bảo tháp bằng ngà về thờ tại chùa Diệu Đế . Đến năm 1968 trong biến cố Mậu Thân , tháp bị hư nát , thất lạc .

IX. Bia chùa THIỀN TÔN :

Bia trùng tu tháp năm 1815. LNL chú thích:

(16) Kỳ Viên: hay còn đọc là chi viên, nguyên là một khu vườn do Cấp Cô Độc cúng cho Phật để làm nơi giảng đạo, đất thuộc về Phật sử dụng còn cây thì vẫn của Cấp Cô Độc. Về sau Kỳ viên coi như từ chung chỉ nhà chùa [Tr.180 -184].

Thuật ngữ này rất thông thường trong phật học không hiểu vì sao dịch giả LNL vốn là nhà nho thận trọng lại lầm lẫn, sai lạc mãi!

(xin xem phần giải thích trên đây về Cấp Cô Độc, Kỳ Viên).

(35) Sư Bích Phong, theo LNL: “chưa rõ tiểu sử, chỉ biết Sư tu hành ở chùa Quy Thiện để lại bút tích ở chùa Thánh Duyên núi Thuý Vân và có thi tập chữ hán”.[Tr.184]

Sư Bích Phong họ Nguyễn, nguyên quán làng Trung Kiên, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Sinh ngày 30 tháng chạp năm Canh Tý (18 – 2 – 1901). Năm 1914 vào chùa Kim Quang (Huế) lễ hoà thượng Phước Huệ xin xuất gia, được đặt pháp danh là Chân Đạo, pháp tự Chánh Thống. Năm 1937 được Lại Bộ Thượng Thư Thái Văn Toản mời về trụ trì chùa Quy Thiện. Viên tịch ngày 22 tháng chạp năm Đinh Mùi (21 – 1 – 1968). Sư là người uyên thâm Nho –Thích sáng tác nhiều thơ văn Hán nôm, nổi tiếng trong giới cựu học ở Huế.

Văn bia chùa cổ là loại tài liệu rất quý hiếm . Công đức sưu tập dịch thuật của nhà nghiên cứu Lê Nguyễn Lưu thật vô lượng . Sự nhiệt thành tài trợ của sở KHCN – Tòa soạn tạp chí Nghiên Cứu Phát Triển tại Thừa Thiên Huế để xuất bản tập sách thật đáng hoan nghênh . Rất tiếc người dịch không nắm vững thuật ngữ Phật Giáo nên chú thích , chuyển dịch sai lầm rất nhiều . Rất mong quý vị thận trọng duyệt xét đính chính lại để tái bản . Điều này rất cần thiết và bổ ích cho những ai muốn tìm hiểu , nghiên cứu lịch sử văn hóa Việt Nam dưới thời các chúa và vua Nguyễn .

PHÚ XUÂN THỊ GIẢ

Tài liệu tham khảo:

_ TỪ ĐIỂN PHẬT HỌC HUỆ QUANG (NXB TH HCM – Tập I, II, III, IV, V – 2003 -2004 – 2005)

_ TỪ ĐIỂN PHẬT HỌC HÁN VIỆT (NXB KHXH – Hà Nội 1998)

_ TỪ ĐIỂN PHẬT HỌC (Chân Nguyên và Nguyễn Tường Bách – NXB Thuận Hoá, Huế – 1999)

logo tanmanphuxuan

2005-11-19T06:05:00.000-08:00

DƯ ÂM TIẾNG KHÁNH LINH HỰU

2005-11-19T03:03:00.000-08:00

DÖ AÂM TIEÁNG KHAÙNH LINH HÖÏU

Nhaèm theå hieän quan nieäm “tam giaùo ñoàng toân” (NHO – THÍCH – LAÕO) vaø ñieåm toâ theâm cho caûnh quan Kinh ñoâ Hueá, thaùng 6 naêm Kyû Söûu (1829) Vua MINH MAÏNG (1820–1840) haï chæ xaây döïng quaùn LINH HÖÏU taïi phöôøng AÂn Thònh ôû phía baéc ngöï haø (nay laø vuøng Taây Linh, phöôøng Thuaän Loäc, Tp. Hueá).

Coâng trình naøy goàm coù ñieän TRUØNG TIEÂU ôû chính giöõa quay maët veà phöông nam. Hai beân coù tröôøng lang noái lieàn vôùi gaùc TÖØ VAÂN ôû phía ñoâng vaø gaùc TÖÔØNG QUANG phía taây. Tröôùc ñieän coù tam quan hai taàng, xung quanh xaây la thaønh bao boïc. Beân ngoaøi saùt beán soâng döïng phöôøng moân. Ñaây laø nôi thôø phuïng tieâu bieåu cho Laõo giaùo. Tuy nhieân coù theå do khoâng tuyeån choïn ñöôïc ñaïo só ñuû taøi ñöùc neân ngay töø ñaàu boä Leã phoái hôïp vôùi sôn moân cung thænh caùc vò cao taêng ñaûm traùch chöùc vuï truù trì, taêng cang quaùn LINH HÖÏU. [1]

Daàn daàn cô sôû naøy chính thöùc bieán thaønh ngoâi chuøa thôø Phaät, laøm choã leã baùi cöû haønh caùc ñaïi leã cho hoaøng gia, trieàu ñình. Vua THIEÄU TRÒ (1841–1847) xeáp haïng LINH HÖÏU ñöùng thöù 13 trong soá 20 thaéng caûnh noåi tieáng cuûa ñaát Thaàn Kinh.

Sau bieán coá ngaøy 23 thaùng 5 naêm AÁt daäu (5/7/1885), Kinh ñoâ thaát thuû, Vua Haøm Nghi vaø ñình thaàn thoaùt ly leân röøng khaùng chieán. Quaân Phaùp chieám ñoùng moät soá cung ñieän, chuøa chieàn trong noäi thaønh. Tình traïng naøy keùo daøi ñeán ñôøi THAØNH THAÙI (1889–1907). Naêm 1902, quoác töï GIAÙC HOAØNG bò trieät haï ñeå xaây döïng vieän CÔ MAÄT. Naêm 1904, thò veä ñaïi thaàn NGOÂ ÑÌNH KHAÛ (N.Ñ.K) [2] taâu xin vua THAØNH THAÙI ban caáp cho oâng chuøa LINH HÖÏU ñeå laøm töø ñöôøng gia toäc. Ñöôïc vua ñoàng yù, nhöng thay vì laøm töø ñöôøng oâng NÑK töï tieän kieán taïo giaùo ñöôøng. Söï vieäc bò phaùt giaùc, ñieàu naøy vi phaïm luaät leä caám kò ñöông thôøi, khieán coâng luaän xoân xao. Thaùng 11 naêm 1905, trieàu ñình hoïp chieáu theo ñieàu luaät “Khoâng ñöôïc laøm maø laøm” (Baát öng vi troïng luaät: phaøm baát öng vi nhi vi, troïng giaû tröôïng baùt thaäp). Kieán nghò phaït NÑK 80 tröôïng, giaùng 3 caáp, caùch chöùc. Phaûi trieät haï giaùo ñöôøng, cho tuøy yù choïn ñòa ñieåm xaây caát boán phía soâng beân ngoaøi kinh thaønh.

OÂng NÑK trình xin chuyeån nhöôïng giaùo ñöôøng ñaõ lôû laøm söûa chöõa laïi thaønh chuøa (LINH HÖÏU) ñeå baûo toàn di tích. OÂng xin chính phuû trôï caáp 300 ñoàng mua saém vaät lieäu laøm laïi giaùo ñöôøng môùi treân ñòa ñieåm nhaø kho cuõ ôû xaõ Tieân Noän.

Noäi vuï ñöôïc Vieän Cô Maät ñem ra thöông nghò vôùi quyeàn Khaâm Söù Moâ-Li-eâ tìm caùch giaûi quyeát. Ngaøy 11 thaùng 4 naêm 1906, caùc quan vieän cô maät laøm tôø taáu trình: “Laïi thöông nghò noùi raèng veà khoaûn nhaø thôø ñaïo ôû phía sau kinh thaønh raèng trong coù saéc baûo nhöng ngaïi khoù tuaân haønh. Boïn thaàn xeùt nghò choã ñaát naøy nguyeân tröôùc coù chuøa thôø Phaät vì töø khi saäp ñoå ñeán nay chöa coù ngaân saùch doài daøo neân chöa tu boå, nay laïi phaù chuøa Phaät ñeå caát nhaø thôø ñaïo laø moät ñieàu khoâng thuaän. Huoáng chi trong thaønh noäi töø tröôùc ñeán nay chaúng coù giaùo daân coù nhaø ôû ñaây. Vaäy maø caát nhaø thôø ñaïo laø hai ñieàu khoâng thuaän. Vaäy ñeà nghò neân trieät haï nhaø thôø ñaïo naøy vaø cho tuøy yù choïn caát ngoaøi soâng beân ngoaøi boán phía kinh thaønh...

Boïn thaàn cô maät vieän hai ba laàn thöông nghò giaûi thích ñaïi yù nhö vaäy nhöng quyeàn khaâm söù nhaát ñònh khoâng nghe... Vaäy kính taâu ñôïi chæ thi haønh.[3] ”

Chöa giaûi quyeát xong söï vieäc, thaùng 7 naêm 1907 Vua THAØNH THAÙI bò chính phuû Baûo hoä truaát pheá ñem ñi an trí. OÂng NÑK caùo bònh, thay ñoåi yù kieán khoâng chòu nhaän soá tieàn boài thöôøng.

Sau khi vua DUY TAÂN (1907–1916) leân ngoâi, ngaøy 26 thaùng 11 naêm 1907 , phuû phuï chaùnh xeùt laïi söï vieäc taâu trình: “...Thaàn phuû phuïng cöùu, phuïng phieáu thaùng 9 naêm nay chuaån cho vieân aáy giöõ nguyeân haøm (thöôïng thö) veà queâ quaùn höu trí. Nay caên cöù caùc leõ quyù ñaïi thaàn ñaõ thöông nghò noùi vaäy xin chieáu nguyeân quyeát ñònh nhö treân giaùng thöôïng thö NGOÂ ÑÌNH KHAÛ 3 caáp rôøi chöùc vuï cho veà queâ quaùn höu trí. Coøn soá tieàn aáy thì sung coâng, ñaïo ñöôøng aáy thì do Boä LEÃ söùc trieät haï ñem caây goã vaät lieäu duøng vaøo vieäc khaùc. Vaäy kính taâu ñôïi chæ thi haønh.

Laïi nöõa khoaûn naøy töø tröôùc ñaõ coù nhieàu phieán nhöng thaàn NGUYEÃN HÖÕU BAØI [4] ñaõ xin khoâng döï duyeät, kính xin taâu luoân.[5]”

Ñeán thôøi BAÛO ÑAÏI (1926–1945) trong phaïm vi di tích LINH HÖÏU hình thaønh ngoâi nhaø nguyeän khieâm toán. Naêm 1950 nhôø söï can thieäp cuûa Thuû hieán Trung Vieät PHAN VAÊN GIAÙO, Linh muïc Phaoloâ TRAÀN BAÙ HAÏNH xaây döïng ngoâi nhaø thôø treân neàn nhaø nguyeän cuõ. Naêm 1962, Toång giaùm muïc NGOÂ ÑÌNH THUÏC nhôù laïi öôùc nguyeän chöa thaønh cuûa cha (NÑK) neân heát söùc yeåm trôï cho linh muïc Giuse TRAÀN THAÉNG TRUNG kieán truùc moät ngoâi thaùnh ñöôøng nguy nga ngay treân neàn cuõ chuøa LINH HÖÏU, chính thöùc ñaët teân laø nhaø thôø TAÂY LINH thay theá cho nhaø thôø Caàu Kho caùch ñoù 300m veà phía taây baéc.

Ngaøy nay traûi qua bao lôùp soùng pheá höng maáy ai qua laïi coøn bieát nôi ñaây xöa kia voán laø quaùn tieân, caûnh Phaät. Töøng ñöôïc vua THIEÄU TRÒ xeáp haïng danh thaéng choán ñeá ñoâ. Hoïa hoaèn coøn soùt laïi ñoâi nhaø coá cöïu, sinh soáng nhieàu ñôøi ôû Taây Linh, Taây Loäc may ra trong taâm thöùc mô hoà coøn löu laïi dö aâm tieáng chuoâng khaùnh thuôû naøo....

LINH QUAÙN KHAÙNH VAÄN

Linh Höïu quaùn :

Töø Vaân Caùc kieán ö ñoâng bieân ,

Töôøng Quang Caùc cö ö taây höôùng .

Truøng Tieâu ñaïi ñieän ñoan muïc ñöông trung ,

Linh Höïu toång danh trang nghieâm minh chính .

Giai thaàn thaéng thöôûng quan caùi töông voïng ,

Höông nguyeän ñaïo traøng yû la laïc dòch.

Sinh hoaøng ñieät taáu ,

Chung khaùnh du döông .

Trieát nhaân an höõu thöôïng thaàn ,

Toàn coå dieät vi vaän söï .

Bæ thöû voâ quan Haùn ñaïo khoâi,

Tuaãn daân toàn coå laïc Xuaân ñaøi.

Trai minh thònh phuïc ñoà vi nhó,

Kieát kích minh caàu nhaäp dieäu tai.

Nhò ngoïc kyø vaên thoâng giaùc ngoä,

Phuø kim dö höôûng töï ñaêng lai.

Huyeàn Leâ ñoä khuùc tuy töông giaùn,

Toång thò öu du thoï vöïc khai.

THIEÄU TRÒ NGÖÏ ÑEÀ

Phoûng dòch thô:

TIEÁNG KHAÙNH QUAÙN LINH HÖÏU

Linh Höïu Quaùn :

Phía ñoâng döïng gaùc Töø Vaân ,

Höôùng taây xaây gaùc Töôøng Quang .

Ñieän chính Truøng Tieâu uy nghi ôû giöõa

Teân chung Linh Höïu saùng toû trang nghieâm

Caûnh ñeïp ban mai muõ loïng chieâm ngöôõng

Ñaïo tröôøng höông toûa luïa gaám thöôùt tha

Saùo ñaøn reùo raét

Chuoâng khaùnh du döông

Ngöôøi trí haù phaûi chuoäâng thaàn

Toàn coå cuõng laø vieäc toát

Môû mang Ñaïo giaùo chaúng quan taâm,

Vui thuù ñaøi xuaân thoûa yù daân.

Xieâm aùo leã nghi theo pheùp cuõ,

Khaùnh chuoâng aâm vaän nhaäp tinh thaàn.

Ngoïc thoát du döông thoâng giaùc ngoä,

Vaøng ngaân vang voïng chuyeån thieâng aân.

Huyeàn, Leâ ñieäu khuùc tuøy taâm caûm,

Thònh hoäi thung dung môû giöõa traàn.

TRAÀN ÑÌNH SÔN

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO:

– THAÀN KINH NHÒ THAÄP CAÛNH (TTBT DT COÁ ÑOÂ HUEÁ - NXB Thuaän Hoùa - Hueá 1997)

– CHAÂU BAÛN TRIEÀU NGUYEÃN (Lyù Kim Hoa söu khaûo bieân dòch - NXB VHTT - TP.HCM 2003)

– LÖÔÏC SÖÛ PHAÄT GIAÙO XÖÙ HUEÁ (Thích Haûi AÁn vaø Haø Xuaân Lieâm - NXB TP.HCM - 2001)

– LÖÔÏC SÖÛ CAÙC GIAÙO XÖÙ. Taäp I (Toång giaùo phaän Hueá 2001 - Löu haønh noäi boä).

[1]. Ñaàu tieân laø hoøa thöôïng Taùnh Thieân Nhaát Ñònh – Keá tieáp laø hoøa thöôïng Haûi Tröøng Phaùp Löõ – ñeán hoøa thöôïng Tieân An Khaùnh Töôøng.

[2]. NGOÂ ÑÌNH KHAÛ: ngöôøi laøng Ñaïi Phong huyeän Leä Thuûy, Tænh Quaûng Bình. Xuaát thaân tröôøng doøng cuøng vôùi NGUYEÃN THAÂN ñem quaân ñaùnh deïp phong traøo Caàn Vöông, Vaên thaân töø Quaûng Bình ñeán Ngheä Tónh. Ñöôïc chính phuû Baûo hoä Phaùp tin duøng, trieàu THAØNH THAÙI NÑK giöõ chöùc Toång quaûn thò veä ñaïi thaàn (haøm thöôïng thô) ngaàm giaùm saùt vua ñeå traùnh tình traïng nhö Haøm Nghi.

[3]. LYÙ KIM HOA – Chaâu baûn trieàu NGUYEÃN (NXB VAÊN HOÙA THOÂNG TIN – TP HCM 2003. Tr. 823).

[4]. NGUYEÃN HÖÕU BAØI (1863 – 1935): Ngöôøi laøng Cao Xaù, phuû Vónh Linh, tænh Quaûng Trò. Xuaát thaân töø chuûng vieän An Ninh. Naêm 1884 vaøo laøm thoâng ngoân taïi Nha Thöông baïc Hueá. Coù coâng ñaùnh deïp nghóa quaân choáng Phaùp ôû Baéc Kyø laïi ñöôïc Hoäi truyeàn giaùo ñaëc bieät naâng ñôõ. NHB nhanh choùng thaêng tieán, naém giöõ chöùc vuï troïng yeáu thao tuùng trieàu ñình Hueá töø naêm 1897 ñeán 1933. Sôû dó NHB khoâng döï duyeät baûn aùn NÑK vì hai ngöôøi voán laø “ñoàng ñaïo, ñoàng chí”, laïi coù tình thoâng gia.

[5]. LYÙ KIM HOA – Sñd tr. 877 –879.

GIÁC HOÀNG - ngôi chùa tồn tại trong tâm thức HUẾ

2005-11-18T07:37:00.000-08:00

GIÁC HOÀNG – ngôi chùa tồn tại trong tâm thức HUẾ

Từ đầu xuân kỉ hợi (1839) triều đình Huế bắt đầu lập chương trình tổ chức đại lễ mừng sinh nhật lần thứ 50 và kỉ niệm 20 năm đăng quang của vua Minh Mạng (1820-1840) sắp đến. Nhà vua rất mãn nguyện khi thấy Nam Bắc ổn định, nước Đại Nam có uy thế lớn trong khu vực. Một hôm bàn chuyện cũ, vua dụ bảo triều thần: Ta nhớ lúc còn làm hoàng tử được tiên đế ban cho “tiềm để” (1) ở phường Đoan Hòa góc đông nam bên ngoài hoàng thành, xưa là trung tâm của đô thành Phú Xuân thời đức Hiếu võ Hoàng Đế (2). Cuộc đất đó rất quý, nên xây dựng một ngôi chùa thờ Phật để tụ linh khí, phát phúc lâu dài. Tuân theo ý chỉ của vua, bộ Công thiết kế bản vẽ, bộ Binh tuyển chọn 500 quân lính đến làm chùa. Căn cứ tài liệu xưa được biết: Trên trục chính từ ngoài vào có cổng tam quan, qua một vườn cảnh đến lầu hộ pháp, ở giữa xây dựng Đại hùng bửu điện, hai bên có hai tòa tả, hữu vu. Kế tiếp là điện Đại bảo, phía trái trước điện có giếng “Phương Thanh” xây bằng đá Thanh hoa, nước rất trong và ngọt. Bên cạnh làm cái đình lợp ngói, dựng bia đá để ghi dấu thơm. Phía sau làm hai dãy tăng xá, trai đường. Chùa làm xong vua ban tên GIÁC HOÀNG, xếp vào hàng quốc tự, cho thỉnh hòa thượng Tánh Thiên Nhất Định giữ chức tăng cang để nắm giữ giềng mối đạo phật (3).

Quốc tự GIÁC HOÀNG tọa lạc ngay bên trong cửa Đông Nam kinh thành, trở thành danh thắng làm điểm quan chiêm cho nhân dân và sứ thần các nước mỗi khi có dịp đến kinh đô Huế. Là nơi thường tổ chức các nghi lễ phật giáo chính thức của hoàng gia và triều đình. Vua Thiệu Trị (1841-1847) xếp GIÁC HOÀNG đứng thứ 17 trong số 20 thắng cảnh nổi tiếng nhất của đất Thần Kinh. Vua làm thơ đề vịnh như sau:

ÂM:

“GIÁC HOÀNG PHẠN NGỮ”

GIÁC HOÀNG TỰ:

TIỀM LONG MÔNG DƯỠNG

LINH THỨU THIỆN DUYÊN

CHÍ KHÁNH PHÁT TƯỜNG KHỞI TẠI KHÔI HOẰNG TƯỢNG GIÁO (4)

PHU LY TÍCH PHƯỚC HÀM TRIÊM BỐ HOẠCH NHÂN THIÊN

KHAI TAM THỪA NHI GIÁC NGỘ QUẦN SINH (5)

VĂN TỨ ĐẾ NHI HÓA THÔNG VẠN LOẠI. (6)

PHƯỚC ĐỊA TRANG NGHIÊM KHỞI PHÁP CUNG

CHUNG TƯỜNG THẮNG TÍCH ĐỐI KHUNG LONG.

VIÊN LINH BỬU TƯỚNG QUANG MINH NGOẠI

DIỆU ĐẾ KIM CƯƠNG TƯỞNG TƯỢNG TRUNG

CHỨNG GIÁC VÔ NGÔN TÂM TỨC PHẬT

CHỈ QUAN NHẬP ĐỊNH SẮC NHI KHÔNG

TỪ NHÂN PHỔ BÁC QUẦN SINH TOẠI

TRÍ TUỆ HOẰNG THÂM VẠN LOẠI THÔNG

NGHĨA: “TỤNG KINH CHÙA GIÁC HOÀNG”

Chùa GIÁC HOÀNG:

Vực rồng xưa ẩn bóng

Non thứu nay duyên lành

Ghi niềm vui phát điềm tốt chẳng phải làm rộng lớn việc thờ cúng bình thường ,

Bày thịnh trị ban ơn phước muốn cho nhuần thấm khắp trời người.

Mở ba thừa nhằm thức tỉnh quần sinh,

Nghe bốn đế để suốt thông vạn loại.

Dịch thơ:

Đất phước trang nghiêm mở cửa thiền,

Điềm lành chung đúc cõi trần riêng.

Rạng ngời tướng tốt thường chiêm ngưỡng,

Mầu nhiệm kinh vàng ý tưởng chuyên

Tâm phật miễn bàn người đắc đạo.

Sắc, không dừng nghĩ lý đương nhiên.

Thương yêu rưới khắp sinh linh khổ

Sáng suốt vô cùng tận vô biên.

Tiếng kinh kệ, chuông mõ từ GIÁC HOÀNG vang vọng sớm chiều trong nội thành cho đến biến cố thất thủ kinh đô ngày 23 tháng 5 năm Ất Dậu (5/7/1885). Giặc Pháp chiếm đoạt chùa GIÁC HOÀNG làm trại đóng quân, đến năm 1902 thì triệt phá hoàn toàn để xây công trình mới phục vụ cho công việc thống trị (4). Chính giữa khu đất xây tòa nhà hai tầng “cơ mật tân viện ” làm chỗ hội họp của chính phủ Bảo hộ với Nam Triều. Từ trong nhìn ra, dãy nhà bên phải dùng làm văn phòng của các quan chức Pháp (Hội Lý) bên cạnh bộ Hình, bộ Lại. Dãy nhà bên trái thiết lập bảo tàng kinh tế. Nhân dân Huế gọi chung công trình mới này là Tam Tòa.

Từ năm 1945 sau khi chế độ quân chủ chấm dứt đến 1954, khu vực Tam Tòa không được sử dụng vào công việc gì quan trọng. Năm 1955-1975 chính quyền miền Nam biến “viện cơ mật” thành tòa án và hai dãy nhà thành văn phòng các cơ quan tư pháp địa phương. Sau ngày đất nước thống nhất, Tam Tòa là trụ sở của Ủy ban Quân quản Trị Thiên Huế sau đó thành trụ sở của tỉnh ủy tỉnh Bình Trị Thiên (1976-1989) rồi tỉnh ủy tỉnh Thừa Thiên Huế (1989-2000). Hiện nay là Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế.(5).

Thực dân Pháp chiếm kinh đô, phá chùa GIÁC HOÀNG đến nay đúng 120 năm (1885-2005). Người dân Huế vẫn truyền nối nhau giữ gìn “GIÁC HOÀNG PHẠN NGỮ” trong tâm thức để hy vọng…

Hy vọng một ngày nước nhà độc lập , thanh bình, có cơ hội tái tạo những giá trị truyền thống tốt đẹp của tổ tiên đã bị mai một trong thời gian nước mất. Bây giờ Huế đã trở thành di sản văn hóa thế giới, là niềm hãnh diện chung của nhân dân Việt Nam. Trong quần thể di tích của kinh đô hoàn chỉnh thời kì nước Việt Nam độc lập , tự chủ có quốc tự GIÁC HOÀNG. Vậy GIÁC HOÀNG có hy vọng được tái hiện chăng???

Trần Đình Sơn.

Chú thích:

(1) Tiềm để: Chỉ chỗ ở của vua trước khi lên ngôi.

(2) Hiếu võ hoàng đế: Tức Võ vương Nguyễn Phước Hoạt (1714-1765) ông cố của vua Minh Mạng.

(3) Hòa thượng Tánh Thiên Nhất Định (1784-1847): được phong Tăng cang chùa GIÁC HOÀNG từ năm 1839 đến năm 1843 ngài xin từ chức về lập am An Dưỡng ở Dương Xuân để ẩn tu. Nay là tổ đình Từ Hiếu-Huế.

(4) GIÁC HOÀNG-Tam Tòa: Tọa lạc giữa bốn con đường Tống Duy Tân (nam), Đinh Công Tráng (bắc), Lê Thánh Tôn (đông), Đinh Tiên Hoàng (tây). Hiện nay nằm trong phường Thuận Thành, thành phố Huế. Diện tích: 29.069 m2.

Tài liệu tham khảo:

- Đại Nam Thực lục chính biên: Đệ I kỉ - Đệ II kỉ.

- Ngự đề danh thắng đồ hội thi tập. Thiệu Trị.

- Tam Tòa (Cơ Mật Viện) – Phan Thanh Hải

(Phòng nghiên cứu TTBTDTCD HUẾ)

THƯỞNG NGOẠN ĐỀ TÀI PHẬT GIÁO TRÊN ĐỒ SỨ VIỆT NAM KÝ KIỂU

2005-11-18T07:28:00.000-08:00

THÖÔÛNG NGOAÏN ÑEÀ TAØI PHAÄT GIAÙO

TREÂN ÑOÀ SÖÙ VIEÄT NAM KYÙ KIEÅU

Trong kho taøng Coå vaät Vieät Nam coøn toàn taïi moät doøng ñoà söù ñaëc bieät, mang ñaäm daáu aán vaên hoaù, myõ thuaät Phaät giaùo, hieän nay raát ñöôïc giôùi söu taàm nghieân cöùu , chuù yù, öa thích. Ñoù laø ñoà söù ñöôïc Vua Chuùa, tao nhaân maëc khaùch gôûi kieåu ñaët laøm rieâng taïi caùc loø söù cao caáp ôû Caûnh Ñöùc Traán – Giang Taây (Trung Quoác) töø theá kæ XVIII ñeán theá kæ XIX. Loaïi vaät phaåm quyù hieám naøy ñöôïc duøng ñeå thôø töï trong caùc chuøa chieàn hoaëc laøm taëng phaåm kæ nieäm. Nhaân dòp Xuaân Bính Tuaát chuùng toâi xin giôùi thieäu ñeà taøi ñoäc ñaùo naøy ñeå ñoäc giaû VAÊN HOAÙ PHAÄT GIAÙO cuøng thöôûng ngoaïn.

DANH LAM THAÉNG CAÛNH

1) CHUØA THIEÂN MUÏ

Toâ söù veõ toaøn caûnh quoác töï THIEÂN MUï treân goø Haø Kheâ ôû Hueá ù keøm vôùi baøi thô “ THIEÂN MUÏ HIEÅU CHUNG” cuûa quoác chuùa Thieân tuùng ñaïo nhaân NGUYEÃN PHÖÔÙC CHU (1691-1725). Hieäu THANH NGOAÏN, ñöôøng kính (Ñk) mieäng 19 cm- cao 8 cm. (hieän vaät cuûa BTLS TP.Hoà Chí Minh).

2) CHUØA TAM THAI

Toâ söù veõ caûnh Chuøa TAM THAI (Nguõ Haønh Sôn) ôû Quaûng Nam keøm vôùi baøi thô “TAM THAI THÍNH TRIEÀU” cuûa Thieân tuùng ñaïo nhaân, Hieäu THANH NGOAÏN (Ñk: 19cm – Cao: 8cm – Tk: XVIII).

3) CHUØA VINH HOØA

Dóa veõ toaøn caûnh Chuøa VINH HOØA töùc THIEÀN TÒNH VIEÄN treân nuùi LINH THAÙI (nuùi ruøa), gaàn cöûa bieån TÖ DUNG (Tö hieàn), tænh Thöøa Thieân. Maët sau coù ghi laïi baøi thô NOÂM “TÖ DUNG THAÉNG CAÛNH” cuûa Loäc Kheâ haàu ÑAØO DUY TÖØ (1572-1634). Chuøa naøy nay ñaõ ñoå naùt maát tích. (Ñk: 17cm – Cao:2cm).

4) CHUØA THAÙI BÌNH

Dóa veõ toaøn caûnh Chuøa THAÙI BÌNH ôû Nguõ Haønh Sôn - Quaûng Nam thôøi chuùa NGUYEÃN. Maët sau coù thô NOÂM ñeà vònh. Chuøa naøy ñaõ bò chieán tranh phaù huyû maát daáu tích töø cuoái theá kæ XVIII. (Ñk: 17cm – Cao: 2cm).

5) CHUØA THAÙNH DUYEÂN

Dóa veõ caûnh quoác töï THAÙNH DUYEÂN taïi nuùi TUYÙ VAÂN gaàn cöûa bieån TÖ HIEÀN (TÖ DUNG), keøm 4 caâu thô ñeà vònh cuûa Vua THIEÄU TRÒ (VAÂN SÔN THAÉNG TÍCH). Ñaùy ghi: XÖÔNG KHEÂ ÑOÃ TRÖØNG PHUÛ PHUÏNG CHEÁ. (Ñk: 17 cm – Cao:2cm – Tk: XIX).

6) THAÙP ÑIEÀU NGÖÏ

Dóa veõ toaøn caûnh thaùp ÑIEÀU NGÖÏ treân TUYÙ VAÂN SÔN, Thöøa Thieân. Ñaùy ghi “UAÅN TAØNG MYÕ KYÙ”ù (Ñk:17 cm – Cao: 2cm – Tk: XIX).

ÑIEÅN TÍCH-NHAÂN VAÄT

1) HUEÄ KHAÛ CAÀU ÑAÏO

Dóa veõ tích ñaïi sö HUEÄ KHAÛ tìm ñeán ñoäng Thieáu Thaát, nuùi Tung Sôn caàu ñaïo vôùi toå BOÀ- ÑEÀ- ÑAÏT- MA. Ñaùy ghi: TAÂY VIEÂN HAØN MAËC LAÂM (Ñk: 17cm – Cao 2cm – Tk: XVIII).

2) ÑAÏT MA TAÂY QUY

Dóa veõ toå sö thieàn toâng BOÀ- ÑEÀ- ÑAÏT- MA quaûy moät chieác deùp ñöùng treân caønh lau vöôït bieån trôû veà taây truùc (Ñk: 18. cm – Cao 2cm – Tk: XVIII).

3) HOÅ KHEÂ TAM TIEÁU

Dóa veõ tích Toå sö tònh ñoä toâng HUEÄ VIEÃN ñöa tieãn Nho só ÑAØO TIEÀM vaø Ñaïo só LUÏC TU TÓNH xuoáng nuùi vöôït qua Hoå Kheâ. Ñaùy ghi: BÖÛU TAØNG KYØ TRAÂN (Ñk: 17 cm – Cao: 2cm – Tk: XIX).

4) PHAÙP THUAÄN TIEÁP SÖÙ

Dóa veõ caûnh quoác sö PHAÙP THUAÄN ñôøi tieàn LEÂ giaû laøm ngöôøi cheøo ñoø ñoùn söù nhaø Toáng laø LYÙ GIAÙC naêm 987. ghi caâu thô: nga nga löôõng nga nga... Ñaùy ghi hieäu: HOÀNG ÑÖÙC NIEÂN CHEÁ (hieän vaät cuûa BTLS Haø noäi).

5) TRUÙC LAÂM ÑAØM ÑAÏO

Dóa veõ caûnh moät thieàn sö ñang ñaøm ñaïo vôùi moät cö só trong röøng truùc. Ñaùy ghi: TÖÙ THÔØI (Tk XIX – Ñk: 17cm – Cao: 2cm).

6) PHAÄT AÁN VAØ TOÂ ÑOÂNG PHA

Dóa veõ hoøa thöôïng PHAÄT AÁN vaø cö só Toâ Ñoâng Pha ñang ñi ngaém caûnh. (Tk: XIX – Ñk: 17cm – Cao 2cm)

Có hay không lệ " Tam bất khả " hay " Tứ bất lập " dưới triều Nguyễn

2005-11-18T06:56:00.000-08:00