Di saûn vaên hoùa:

TÌM LAÏI CHIEÁC VAÂN KHAÙNH

THÔØI CHUÙA NGUYEÃN

Coâng söù Phaùp R. ORBAND coù vieát baøi khaûo cöùu veà chieác khaùnh ñaù phaùt hieän taïi laøng La chöõ, huyeän Höông Traø, tænh Thöøa Thieân ñaêng trong taïp chí Bulletin Des Amis du Vieux Hue (BAVH – taäp 2 naêm 1915). OÂng cho bieát: theo daân laøng La chöõ keå laïi, vaøo ñaàu trieàu Gia Long (1803) trong luùc ñaøo con ngoøi ñi qua tröôùc saân ñình hoï ñaõ phaùt hieän ñöôïc caùi khaùnh ñaù bò vôõ naèm saâu döôùi ñaát, hoï ñem khaùnh vaøo caát ôû chuøa. Naêm 1915, höông chöùc laøng La chöõ ñem khaùnh taëng cho “Hoäi Ñoâ Thaønh Hieáu Coå”. Naêm 1923 thaønh laäp Vieän Baûo taøng Khaûi Ñònh, khaùnh ñaù ñöôïc ñem ra tröng baøy taïi ñaây. Ñoïc trong saùch “Lòch söû Phaät giaùo Hueá” vaø “Chuøa Thieân Muï”, taùc giaû Haø Xuaân Lieâm nhieàu laàn nhaéc ñeán chieác khaùnh quyù maø chính oâng vaøo naêm 1950 – 1953 vaãn coøn thaáy taïi Taøng Coå vieän Hueá (töùc Museùe Khaûi Ñònh), nay ñaõ maát tích: “...Chuùng toâi nghi raèng chieác khaùnh ñaù cuûa chuøa Thieân Muï raát coù theå ñaõ bò caùc vua trieàu Nguyeãn laáy ra khoûi chuøa ñeå ñöa veà tröng baøy ôû vieän Taøng coå, roài sau ñoù laøm maát hoaëc bò ñaùnh caép baùn ra nöôùc ngoaøi...”[1]

Ñeå giaûi toûa nhöõng nghi ngôø vaø ñính chính sai laàm cuûa caùc nhaø nghieân cöùu tröôùc ñaây, chuùng toâi xin cung caáp thoâng tin chính xaùc veà chieác khaùnh ñaõ bò chìm noåi theo vaän nöôùc hôn 200 naêm nay...

Hieän taïi khaùnh ñaù quyù coøn naèm nguû queân trong kho cuûa vieän Baûo taøng Myõ thuaät cung ñình Hueá (VBTMTCÑH). Caên cöù theo baûn veõ cuûa hoïa só Toân Thaát Sa (1915) khaùnh ñaõ bò vôõ laøm 3 maûnh: töø phaàn ñaàu xuoáng thaân khaéc minh vaên, keøm vôùi goùc beân traùi. Maûnh vôõ goùc beân phaûi bò maát. Raát tieác, khoâng bieát do nguyeân nhaân naøo nay chuùng toâi thaáy khaùnh bò vôõ theâm maát phaàn ñaàu. Phaàn thaân khaéc minh vaên vôõ laøm hai, keøm vôùi maûnh goùc beân traùi. Caên cöù hieän traïng chuùng toâi phieân aâm vaø dòch baøi minh vaên:

AÂm: “...Tueá thöù Maäu Tuaát...meänh Cai boä quan Vónh Khaùnh Haàu Trònh Phöôùc Trí [2] truùc tu Tröøng Giang töï. Haø haïnh tam nguyeät thaäp thaát nhaät, taïi ö töï tieàn giang trung ñaéc nhaát ban thaïch saéc nhö töû ngoïc, vaän ñôùi kim thanh. Tuøy lang hieán Thöôïng ngöï laõm, quaû heä myõ thaïch, tri thò töôøng ñoan, nan khaûo nieân ñaïi. Tuøy meänh thaïch coâng truùc vi vaân khaùnh, ngöï buùt loäng ñeà kyù, taùn. Vónh traán bang gia thaéng ö Sôû quoác chi thieän nhaân daõ.

Taùn vieát:

Thaïch sanh tuù thuûy – Ngoïc xuaát Coân Sôn

Teà an tích nhaät – Tröøng thuûy thöû gian

Ñaéc chi baát dò – Ngoä chi heä nan

Saéc phaân nguõ thaùi – Thanh ñôùi kim thang

Truùc thaønh vaân khaùnh – Baùt aâm lieät ban

Vónh traán coå töï – Töôøng ñoan vaïn nieân

Baûo Thaùi nguõ nieân, tueá thöù Giaùp Thìn, thaäp nguyeät sô tam caùt ñaùn kæ

Dòch: ...Naêm Maäu Tuaát...ra leänh quan Cai boä Vónh Khaùnh haàu Trònh phöôùc Trí söûa chöõa, xaây döïng chuøa Tröøng giang. Vaøo ngaøy 17 thaùng 3 may maén tìm ñöôïc phieán ñaù loang loå maøu nhö ngoïc ñoû thaåm, aâm thanh nhö tieáng chuoâng, ngay giöõa khuùc soâng tröôùc maët chuøa, beøn sai quan daâng tieán. Chuùa thöôïng xem xeùt, Ngaøi xaùc nhaän, ñuùng laø loaïi ñaù toát ñeïp, baøy toû ñieàm laønh. Nhöng khoù khaûo xeùt nieân ñaïi, leänh cho thôï ñaù cheá taïo thaønh chieác khaùnh hình maây. Chuùa thaân vieát baøi vaên vaø baøi taùn ca ngôïi söï vieäc khaéc vaøo khaùnh ñeå giöõ laïi laøm vaät baùu cuûa nöôùc nhaø coøn hôn caâu chuyeän ngöôøi daân löông thieän cuûa nöôùc Sởû [3] vaäy:

Khen raèng:

Nöôùc toát sanh ñaù – Non Coân xuaát ngoïc

Töø xöa cuøng yeân – Vuõng nöôùc soâng Tröøng

Ñöôïc noù khoâng deã – Gaëp noù thieät khoù

Ngoaøi phoâ naêm maøu – Tieáng nhö chuoâng troáng

Cheá thaønh khaùnh maây – Baøy theo leã nhaïc

Giöõ maõi chuøa xöa – Ñieàm laønh vaïn thuôû

Baûo Thaùi naêm thöù 5 –

Buoåi saùng toát ñeïp ngaøy moàng 3 thaùng 10 naêm Giaùp Thìn

Ghi laïi.

Nhaän xeùt:

– Ngaøy 17/3/Maäu Tuaát (17/4/1718) Cai boä Trònh phöôùc Trí phaùt hieän phieán ñaù kyø laï taïi khuùc soâng tröôùc chuøa Tröøng Giang, thuoäc laøng Tröôøng Giang, toång Ña hoøa thöôïng, huyeän Dieân Phöôùc, phuû Ñieän Baøn, tænh Quaûng nam. Sau ñoù ñöa veà Phuù Xuaân tieán daâng leân Minh Vöông Nguyeãn Phöôùc Chu (1691-1725). Chuùa cho cheá taïo thaønh chieác khaùnh hình maây (Vaân Khaùnh), hoaøn thaønh vaøo ngaøy 3/10/Giaùp Thìn (18/11/1724), ñöa vaøo toân trí trong ngoâi chuøa coå laøm baûo vaät cuûa ñaát nöôùc. Qua baûn veõõ cuûa hoïa só Toân Thaát Sa naêm 1915, chuùng ta thaáy chieác khaùnh laø moät taùc phaåm myõ thuaät ñieâu khaéc ñaù hoaøn haûo. Moät maët, phaàn treân ñaàu khaùnh khaéc hai con roàng 5 moùng chaàu vaøo hai chöõ “Quoác Chuùa”, ôû döôùi khaéc hình aán vuoâng ghi “QUOÁC CHUÙA NGÖÏ BUÙT CHI BÖÛU”, keøm hai chöõ “NGÖÏ THÖ”. Phaàn thaân khaùnh khaéc minh vaên keøm hai daáu troøn vaø vuoâng nhoû ghi “VAÏN CÔ DÖ HAÏ”. Buùt phaùp bay böôùm tuyeät ñeïp, chöùng toû Minh Vöông khoâng chæ laø taùc gia vaên hoïc lôùn maø coøn laø moät thö phaùp gia ôø Ñaøng Trong theá kyû XVIII, khoù coù ngöôøi saùnh baèng.

Maët ñoái laïi khaéc ñeà taøi “Nguõ long tranh chaâu”: roàng 5 moùng bay löôïn trong maây giaønh nhau ngoïc quyù.

Chuùng ta bieát Minh Vöông Nguyeãn Phöôùc Chu laø vò chuùa heát loøng suøng moä ñaïo Phaät. Döôùi thôøi ñaïi cuûa oâng chuøa Thieân Muï ñöôïc kieán thieát nguy nga, trôû thaønh ngoâi chuøa noåi tieáng nhaát ôû Nam haø. Leã Phaät Ñaûn naêm Canh Daàn (1710) quoác chuùa cho ñuùc quaû chuoâng lôùn cuùng vaøo chuøa Thieân Muï. Naêm AÁt Muøi (1715), quoác chuùa cho döïng taám bia ñaù lôùn ghi laïi coâng vieäc xaây döïng ngoâi quoác töï vaø quan ñieåm cuûa oâng veà toân giaùo. Qua caùc söï vieäc ñoù chuùng ta coù theå tin raèng chieác vaân khaùnh quyù baùu phải ñöôïc ñöa ñeán toân trí taïi chuøa Thieân Muï ñeå “vónh traán coå töï – töôøng ñoan vaïn nieân”, môùi phuø hôïp taâm caûnh cuûa Minh Vöông.

– Nhieàu vaên thi gia xöa coù ñeà caäp ñeán chieác khaùnh quyù baùu noåi tieáng cuûa chuøa Thieân Muï[4]. Nhöng tieán só Phan Huy Ích moät ñaïi thaàn trieàu Caûnh Thònh (Taây Sôn) ghi laïi roõ raøng nhaát:

Chuøa Thieân Muï xöa ñaõ do Hieáu Minh Vöông xaây döïng neân, cô ngôi roäng raõi, traùng leä nguy nga; döïng bia ñaù traéng khaéc vaên ghi vieäc; laïi coù chieác khaùnh ñaù quyù töø höôùng taây ñöa veà treo ôû gaùc chuøa. Ñoù laø caûnh ñeïp baäc nhaát cuûa thieàn laâm ôû choán Nam Haø. Muøa ñoâng naêm Bính Thìn (1796), Huy Ích toâi vaâng leänh ñi coâng caùn ôû Phuù Xuaân, töøng qua vaõn caûnh thaêm chuøa. Tröôùc naêm naøy, quan quaân ñaõ trieät boû caùc ñieän chuøa cuõ. Muøa Xuaân naêm bính Thìn (1796) ñaõ ñem chieác khaùnh quyù ñeå vaøo trong ñieän vua. neàn chuøa coøn laïi thì san ñi ñeå ñaép thaønh ñaøn cuùng teá. Ngaøy haï chí Vua (Caûnh Thònh) ngöï ra teá thaàn ñaát. thaáy coøn laïi moät toøa Phaät ñöôøng laøm nôi vua ngöï. Ngoaøi ra naøo vieän/ naøo am ñeàu ñoå naùt khoâng coøn gì... Huy Ích toâi ngaãu nhieân laïi thaêm choán cuõ, buøi nguøi xuùc caûm...” [5]

– Muøa heø naêm Taân Daäu (1801) Chuùa Nguyeãn Phöôùc AÙnh thu phuïc kinh thaønh Phuù Xuaân, trieàu ñình Taây Sôn tan raõ thaùo chaïy ra Baéc. Coù theå trong bieán coá naøy chieác khaùnh, thaát laïc veà laøng La Chöõ, nôi ñaïi töôùng Taây Sôn Voõ Vaên Duõng ñaët toång haønh dinh. Sau khi quaân ñoäi Taây Sôn ruùt ñi, laøng sôï lieân luïy neân ñem choân daáu tröôùc saân ñình. Thôøi Gia Long (1802-1819), daân laøm thuûy lôïi tìm laïi ñöôïc khaùnh ñaõ bò vôõ neân ñem veà caát giöõ ôû chuøa laøng. Sau khi taùi thieát chuøa Thieân Muï (1815), trieàu ñình cho ñem chieác “Bình Trung quaùn khaùnh” baèng ñoàng do Traàn Ñình AÂn laøm hoäi chuû ñuùc naêm Ñinh Tî (1677) veà toân trí ôû ñieän Phaät, thay theá chieác khaùnh ñaù bò thaát laïc.

400 naêm lòch söû, bieát bao chuyeän thaêng traàm cuûa ñaát nöôùc, thònh suy cuûa caùc trieàu ñaïi nhöng tieáng chuoâng Thieân Muï maõi vang voïng loøng ngöôøi, taám bia ñaù vaãn coøn uy nghi ngöï treân löng ruøa thaàn caïnh baûo thaùp Phöôùc Duyeân. Nhöng duyeân nghieäp ñaåy ñöa khieán cho “Vaân Khaùnh” vöông vaán bieát bao khoå naïn!

Ngaøn vaïn naêm naèm döôùi vöïc saâu tröôùc chuøa Tröøng Giang, boãng moät mai gaëp gôõ Vónh Khaùnh haàu, ngöôøi coù maét xanh nhìn ra chaát ngoïc, nghe ñöôïc tieáng vaøng. Daâng veà Phuù Xuaân gaëp thôøi minh chuùa thònh trò, toân Nho tin Phaät, ñaù quyù nhôø ôn tri ngoä maø hoùa thaân thaønh phaùp khí cuùng vaøo ñieän Ñaïi huøng, quoác töï Thieân Muï. Chuoâng khaùnh hoøa theo baùt aâm, nhaõ nhaïc ñeå xieån döông chaùnh phaùp giuùp nöôùc cöùu ñôøi. Vaät ñoåi sao dôøi, muøa xuaân Bính Thìn (1796) “ngaøn gian nhaø chuøa, khoâng coøn nguyeân taám ngoùi”, danh lam coå töï bieán thaønh ñaøn teá ñaát, khaùnh quyù chuyeån vaøo cung ñieän taân trieàu. Muøa heø Taân Daäu (1801), löûa thaønh vaï laây, ngoïc ñaù ñeàu naùt. Töôûng yeân döôùi ba thöôùc ñaát naøo ngôø cuõng bò moi leân.Naêm 1915 nhôø maáy oâng Taây bieát troïng vaên hoùa ñem veà nghieân cöùu, tröng baøy taïi ñieän Long An(Musee Khải Định)mấy chuïc naêm trôøi. Ñoaïn tröôøng chöa döùt, khoâng bieát oan traùi kiếp nào khieán nay vaân khaùnh maát ñaàu naèm trong xoù toái? Than oâi, tieác thay!

TRAÀN ÑÌNH SÔN

---

[1] Lòch söû Phaät giaùo Hueá (Thích Haûi aán – Haø Xuaân Lieâm. NXB TP. HCM, 2001) – Chuøa Thieân Muï (Haø Xuaân Lieâm – NXB Thuaän Hoùa, 1999 Tr. 117-118)

[2] Cai boä quan Vónh Khaùnh haàu Trònh Phöôùc Trí:

OÂng Trònh Phöôùc Trí ñöôïc phong töôùc Vónh Khaùnh haàu. Ñöùng ñaàu Töôùng Thaàn laïi Ty phuï traùch vieäc taøi chính, thueá khoùa thôøi Chuùa Nguyeãn.

[3] Sôû quoác chi thieän nhaân :

Nhaéc tích Bieän Hoøa ngöôøi nöôùc Sôû tìm ñöôïc hoøn ñaù ngoïc ôû Kinh Sôn ñem daâng cho Vua. Vua cho thôï ngoïc xem baûo laø ñaù neân Bieän Hoøa bò chaët moät chaân vì toäi khi quaân. Ñeán ñôøi vua keá, Hoøa laïi daâng ngoïc cuõng bò cho laø ñaù neân phaûi chaët chaân coøn laïi. Hoøa oâm khoái ñaù ngoài khoùc ñeán ñôøi vua thöù ba môùi coù ngöôøi nhìn bieát trong ñaù aån chöùa ngoïc baùu. Vua caûm ñoäng laáy teân ngöôøi ñaët cho ngoïc, goïi laø Hoøa Ngọc.

[4] Xem “Tang thöông ngaãu luïc – Nguyeãn AÙn vaø Phaïm Ñình Hoå”. Baøi: Thieân Muï töï”

Baøi thô: “Vieáng chuøa Thieân Muï cuûa Tieán Só Buøi Huy Bích”.

[5] Ñaây laø lôøi daãn tröôùc baøi thô “Phoûng Thieân Muï töï chæ taùc” cuûa Phan Huy Ích (1750-1822). Xem “Thô vaên Phan Huy Ích – Taäp II – NXB KHXH Haø Noäi 1987”.

NGÀY TÌNH YÊU CỦA PHƯƠNG ĐÔNG

NGAØY TÌNH YEÂU CUÛA PHUÔNG ÑOÂNG

Moàng baûy thaùng baûy aâm lòch

Thuôû môùi khai thieân, laäp ñòa, trôøi ñaát coøn gaàn nhau. Vieäc chi duôùi traàn gian Ngoïc Hoaøng cuõng roõ maø vieäc chi treân thieân giôùi Thuôïng Ñeá chöa toû ngoaøi ngoõ con ngöôøi ñaõ raâm ran…

( Nguu Lang - Chuc Nu )
Nguyeân vua trôøi coù coâ chaùu gaùi raát deã thuông, goàm ñuû coâng, dung, ngoân, haïnh. Suoát ngaøy coâ lo vieäc theâu, deät, luïa laø, gaám voùc. Chö tieân goïi laø Chöùc Nöõ hay Thieân Toân Nöõ. Ñaûm traùch vieäc chaên traâu, nhaø trôøi giao phoù cho chaøng Khieân Ngöu töùc Ngöu Lang hieàn laønh, chaêm chæ vaø raát ñeïp trai.

Thænh thoaûng hoäi heø Ngöu Lang, Chöùc Nöõ gaëp nhau roài tình caûm phaùt sinh, yeâu nhau tha thieát. Coù ñieàu Ngöu Lang vaãn maëc caûm nghó ngôïi:

Laáy ai, ai laáy cuõng ñaønh

Reå trôøi ñaâu coù nhöõng anh aùo buoàm .

(ca dao)

Nhöng aû Chöùc thuông quaù khoâng daêøn loøng ñuôïc ñaønh lieàu taâu vôùi Ngoïc Hoaøng veà moái tô duyeân ngang traùi cuûa mình. Bieát khoâng theå ngaên caûn ngoïn löõa tình ñang boác chaùy, phaàn thuông chaùu gaùi laïnh leõo phoøng xuaân,ngaøi quyeát ñònh boû qua chuyeän”moân ñaêng hoä ñoái”cho pheùp Chöùc Nöõ haï giaù ( 1 ) vôùi Ngöu Lang ,thieät laø:

Höõu tình chi baáy Ngöu Lang

Taám loøng Chöùc Nöõ vì chaøng maø nghieâng .

(Nguyeãn Ñình Chieåu)

Töø laâu bò boù buoäc theo khuoân pheùp, leã giaùo nhaø trôøi nay môùi ñuôïc töï do luyeán aùi khieán chaøng Ngöu voâ cuøng cuoàng nhieät, aû Chöùc quaù ñam meâ say ñaém hoan laïc aùi aân, khieán hai nguôøi treã traøng coâng vieäc. Chö tieân baøn taùn xoân xao,cho raèng cuõng bôûi Ngoïc Ñeá bao che môùi ra noâng noåi.Vua trôøi nhieàu phen nhaéc nhôû nhöng voâ hieäu, chaøng vaø nanøg khoâng theå rôøi nhau. Cuoái cuøng thieân ñình ñaïi hoäi ,trieäu taäp Ngöu Lang Chöùc Nöõ ra xeùt xöû. Ngoïc Hoaøng voâ cuøng töùc giaän, ñeå taùi laäp kyû cöông laøm guông cho caùc tieân khaùc, ngaøi tuyeân phaït:”ñaøy Chöùc Nöõ sang ôû beân bôø phía ñoâng, Ngöu Lang ôû bôø phía taây soâng Ngaân. Moãi naêm vaøo ñeâm moàng baûy thaùng baûy (thaát tòch) cho chim quaï noái keát nhau laøm chieác caàu baéc sang Ngaân haø ñeå chaøng Ngöu, aû Chöùc gaëp gôõû moät laàn . “

Chao ôi ! moõi moøn chôø ñôïi suoát naêm chæ ñöôïc moät ñeâm sum hôïp laøm sao cho thoûa?

Rieâng than chuùt phaän tô ñieàu ,

Haùn giang chöa gaëp , oâ kieàu laïi rôi

( Nguyeãn Ñình Chieåu )

Nöôùc maét suït suøi cuûa hai keû yeâu nhau bieán thaønh möa ngaâu rôi xuoáng traàn theá , ngaøn vaïn naêm daàn thaám ñaãm loøng ngöôøi . Ñeán noãi moät vò thieân töû ñôøi Ñöôøng choïn ngaøy thaát tòch laøm ngaøy tình yeâu ……..

Ñöôøng Minh Hoøang moät laàn gaëp naøng Döông Ngoïc Hoøan thì caûm thaáy taâm thaàn rung caûm , xao xuyeán maõnh lieät . Nhaø vua ñaïp qua cöông thöôøng ñeå chieám ñoïat cho ñöôïc tuîeât saéc giai nhaân (2 ) ñöa vaøo cung phong laøm Quyù phi :

… Saéc ñeïp trôøi sinh khoâng boû phí ,

Ngai vaøng moät sôùm ñöôïc ngoài chung.

Moät cöôøi kheâu gôïi traêm meâ luyeán ,

Xoùa maát hoàng nhan ôû saùu cung (3 )

Voán laø moät minh quaân taøi ba nhöng töø ngaøy coù Döông Quyù Phi beân caïnh , nhaø vua sao nhaõng trieàu chính meâ ñaém töûu saéc . Suoát ngaøy thaâu ñeâm vua chæ tìm moïi caùch chieàu chuoäng ngöôøi ñeïp .

…Ba ngaøn cung nöõ , ba ngaøn moái

Suûng aùi töø ñaây tríu moät mình

Laàu ngoïc ñeâm thanh haàu thaùnh chuùa

Tieäc taøn say aáp caùi xuaân xanh ……(4)

Nhaân ñeâm thaát tòch Minh Hoøang queân mình laø ñaáng thieân töû chí toân , aâm thaàm cuøng Döông Quyù Phi ngöï ñeán ñòeân Tröôøng Sinh . Ñoâi tình nhaân vöông giaû ra tröôùc saân ñoát höông quyø xuoáng cuøng theà nguyeän :

… Naêm xöa truøng thaát , Tröôøng Sinh ñieän ,

Vaéng veû ñeâm khuya thuû thæ nguyeàn :

“ Treân trôøi nguyeän hoùa chim lieàn caùnh .

Döôùi ñaát laøm caây nhaùnh dính lieàn ….” ( 5)

Daàn daàn nhaân daân oùan than thaáu trôøi , gioù buïi noåi leân , quaân An Loäc Sôn phaát côø tieán veà kinh ñoâ Tröôøng An , cô nghieäp nhaø Ñöôøng rung chuyeån . Treân ñöôøng chaïy vaøo Taây Thuïc laùnh naïn , ñeán goø Maõ ngoâi töôùng só döøng chaân khoâng chòu tieán böôùc . Hoï ñoøi vua phaûi xöû toäi Döông quyù phi vì chính naøng laø nguyeân nhaân cuûa moái hoïa An Loäc Sôn :

Traêm daëm ñöôøng Taây böôùc gaäp gheành ,

Quaân só caêm hôøn khoâng chòu tieán .

Maøy ngaøi tröôùc ngöïa phaûi hy sinh,

Hoa tai boû ñaát khoâng ngöôøi nhaët ,

Traâm ngoïc , thoa vaøng laû taû rôi .

Ñöùt ruoät quaân vöông ñaønh giaáu maët

Ngoûanh nhìn maùu chaûy leä raøn troâi (6 )

Chuyeän tình treân trôøi , döôùi ñaát toàn taïi trong “ bia mieäng “ daân gian , trong söû saùch choán cung ñình . Vaø ñaëc bieät coøn ñöôïc minh hoïa treân ñoà söù coå . Ai ngôø ñeâm khuya canh vaéng coå ngoïan thì thaàm keå laïi cho mình nghe chuyeän cuõ ngaøn naêm ……….

TRAÀN ÑÌNH SÔN

Thaùng baûy möa ngaâu aát muøi

CHUÙ THÍCH :

(1) Con gaùi nhaø vua laáy choàng goïi laø haï giaù . Ngoøai daân gian goïi laø xuaát giaù

(2) Döông Ngoïc Hoøan töï laø Thaùi Chaân vôï cuûa Thoï vöông Lyù Duïc , con thöù 18 cuûa Ñöôøng Huyeàn Toâng ( Minh Hoøang ) . Cao Löïc Só baøy keá ñöa naøng vaøo cung ñöôïc Huyeàn Toâng suûng aùi vì coù nhan saéc vaø taøi ca muùa tuyeät vôøi .

(3) , ( 4 ) , (5) , (6 ) Baïch Cö Dò laøm baøi Tröôøng haän ca ñeå ghi laïi bi kòch Ñöôøng Minh Hoøang vôùiø Döông Quyù Phi . Caùc ñoïan thô trong baøi naøy trích töø baûn dòch cuûa YÕa -haïc vaø Trinh-Nguieân .

ĐÁM CƯỚI VIỆT VÀ NHỮNG NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG

ĐÁM CƯỚI VIỆT VÀ NHỮNG NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG

Việt Nam là một trong những nước Đông Nam Á chịu ảnh hưởng Nho Giáo rất lâu đời. Dưới thời kỳ quân chủ lễ nghi được qui định chặt chẽ, chi phối mọi tương quan xã hội.

Người xưa quan niệm hôn nhân là gốc của luân thường, đầu mối của muôn hạnh phúc (phối thất chi tế, vạn phúc chi nguyên). Do đó việc xây dựng gia đình phải tuân theo lễ nghi, đạo lý mới là hôn nhân “hảo hợp”. Nếu trai gái tự ý, tuỳ tiện sống chung không có sính lễ thì gọi là “cẩu hợp”, chẳng khác gì cầm thú!

Tuy nhiên hôn lễ cũng tuỳ thuộc thời đại, giai cấp xã hội phong tục địa phương mà gia giảm khác nhau đôi chút. Giới quyền quý, sĩ phu tiêm nhiễm tư tưởng Khổng Mạnh, căn cứ theo “VĂN CÔNG GIA LỄ” của Chu Hy (tức Chu Tử hay Chu Văn Công đời Tống), quy định việc hôn nhân phải đầy đủ sáu lễ mới thành tựu.⁽¹⁾

1. NẠP THÁI

Sau khi nhờ người mai mối qua lại trao đổi, nếu được nhà gái chấp nhận nhà trai sẽ sắm sửa lễ vật sang thăm viếng, trình bày ý định của mình.

Truyện Kiều có câu:

“Định ngày nạp thái vu quy,

Tiền lưng đã sẵn việc gì chẳng xong”

2. VẤN DANH

Nhà trai cử người đại diện (hay chính người mai dong) mang trầu rượu sang nhà gái xin hỏi tên, ngày, tháng, năm sinh của cô gái để đem về so tuổi:

“Nguyện cho vạn sự giai thành,

Thì tôi sẽ biện vấn danh lễ thường”

(Nh ị Đ ộ Mai)

3. N ẠP C ÁT

Nh à trai so tuổi rồi xin quẻ bói trước bàn thờ tổ tiên. Nếu thuận hợp, không xung khắc sẽ cử người qua báo cho nhà gái biết.

4. THỈNH KỲ

Nhà trai chọn lựa ngày lành tháng tốt (khoảng 2, 3 thời điểm) đem sang trình với nhà gái lựa chọn ngày cử hành lễ rước dâu (Vu quy).

5. NẠP TỆ

Còn gọi là nạp trưng, tức nhà trai đưa sính lễ sang nộp cho nhà gái để xin dẫn cưới ( sính lễ tuỳ theo yêu cầu của gia đình hay tập tục địa phương).

6. THÂN NGHINH

Họ hàng, bạn hữu đưa chú rể sang làm lễ trước bàn thờ gia tiên nhà gái để xin rước cô dâu về nhà chồng. Nhà Nho Nguyễn Đình Chiểu ở miền Nam ngày xưa, cũng tổ chức đám cưới cho Kiều Nguyệt Nga đầy đủ lễ nghi như thế:

“Bày ra sáu lễ sẵn sàng

Các quan đi họ cưới nàng Nguyệt Nga”.

Trong dân gian đa số không theo đúng “Văn Công gia lễ” rườm rà, phiền phức. Bình dân mỉa mai “phú quý sinh lễ nghi”, nên lược ước chỉ còn bốn lễ:

1. LỄ CHẠM MẶT

Để tránh làm mất mai xưa, nhà trai tìm cách dò la tìm hiểu tuổi tác của người con gái trước. Nếu thuận hợp sẽ nhờ người mai mối đến ướm chuyện với nhà gái. Được nhà gái bằng lòng, nhà trai sắm sửa lễ vật sang thăm và bày tỏ ý định của mình. Đây là lần đầu hai gia đình gặp mặt chính thức nên tục gọi lễ chạm mặt (hay chạm ngõ, dạm vợ).

2. LỄ HỎI VỢ

Sau khi chạm mặt hẳn lời xong, nếu bằng lòng nhà trai sẽ chọn ngày làm đám hỏi. Lễ này rất quan trọng, nhà gái thôpng báo cho bà con, bạn hữu biết người con gái đã chính thức đính hôn với ai. Thế là hoa đã có chủ:

“Năm miếng trầu thành dâu nhà người”

Nếu có chàng nào vẫn đeo đuổi, tán tỉnh nàng sẽ nhạ nhàng:

“Ba tiền một mớ trầu cay,

Sao anh không hỏi những ngày còn không?

Bây giờ em đã có chồng …”

Thời gian chờ đợi tổ chức lễ cưới dài, ngắn tuỳ theo yêu cầu của nhà gái. Hoặc vì con gái còn nhỏ, cha mẹ muốn dạy bảo cho chín chắn, đảm đang hơn, trước khi về gánh vác giang sơn nhà chồng. Cũng có khi nếu cho cưới nhanh chóng sợ dư luận dị nghị, đàm tiếu phiền phức. Đôi trai gái nay trở thành cặp vợ chồng chưa cưới, họ có bổn phận thăm viếng gia đình hai bên. nhất là chú rể, theo tục ngoài Bắc, còn phải lo sêu, tết, lễ chạp đầy đủ bộ lệ ⁽²⁾. Ở miền Trung và Nam chỉ phải đi tết nhà vợ chưa cưới vào hai dịp:

- Đoan Ngọ (mùng năm tháng năm âm lịch): quả nếp, cặp vịt (con trống, con mái). Nhà trai đưa lễ đi biếu, nhà gái chỉ xin nhận con vịt trống và gởi biếu lại nhà trai con mái và nửa quả nếp ⁽³⁾, gọi là lại quả.

- Nguyên Đán (mồng một tháng giiêng âm lịch): rượu, trà, nem chả tuỳ nghi.

3. LỄ RƯỚC DÂU

Sau thời gian chờ đợi, nhà trai chọn được ngày lành tháng tốt đưa sang bàn bạc với nhà gái để xin tổ chức đám cưới. Tuỳ phong tục tập quán địa phương, hoàn cảnh gia đình mà sính lễ đơn giản hay phong phú. Cần thiết nhất là mâm cau trầu rượu và con heo (có nơi thay bằng tiền) để nhà gái sửa soạn cỗ bàn cúng tổ tiên, chiêu đãi bà con bằng hữu. Phần cô dâu phải có cặp áo màu và đôi bông tai (ngày xưa chưa có nhẫn cưới). Bài ca dao phổ biến từ xưa trình bày khá chi tiết về đồ dẫn cưới:

“Mang sang một thúng xôi vò, một con lợn béo một vò rượu tăm. Cho em đôi chiếu em nằm, đôi chăn em đắp, đôi tằm em đeo…”

Đúng ngày giờ ấn định, nhà trai đưa chú rể sang làm lễ trước bàn thờ gia tiên nhà gái, xin phép rước dâu về nhà chồng. Đến nhà, vợ chồng mới cưới vào tạ lễ ông tơ bà nguyệt ngay tại hiên trước ⁽⁴⁾, tiếp theo vào lạy tổ tiên, ông bà, cha mẹ và trình diện bà con nội ngoại. Thủ tục ra mắt xong, người chồng đưa vợ mới cưới vào phòng tân hôn. Bên trong có bày sẵn mâm cơm “hợp cẩn” dùng lễ vật cúng tơ hồng” chế biến ra. Đặc biệt phải có nhạo rưọu và một cái ly bằng gáo dừa, quả cau lá trầu, dĩa muối hột và củ gừng để đôi uyên ương cùng nhau cạn chén, nhai trầu cho thêm hưng phấn. Cuối cùng nàng sẽ bóc vỏ củ gừng già chấm với muối nhâm nhi cùng chàng ngâm nga:

“Tay bưng dĩa muối chấm gừng,

Gừng cay muối mặn xin đừng bỏ nhau”

Như một lời thề thốt cùng gắn bó với nhau suốt đời, mãn kiếp.

4. LỄ LẠI MẶT

Hai ngày (hoặc bốn ngày) sau đám cưới, vợ chồng sắm lễ phẩm đơn giản (trầu rượu) đưa nhau về cúng tổ tiên, thăm lại cha mẹ vợ, bà con như để báo cáo rằngcuộc hôn nhân thành tựu tốt đẹp, như ý.

Ngày nay sau hơn trăm năm tiếp xúc với nền văn hoá phương Tây, xã hội Việt Nam đã biến chuyển nhanh chóng mọi mặt. Quan niệm về hôn nhân ngày càng rộng rãi để phù hợp với đời sống hiện địa. Thanh niên bây giờ tự quyết định hạnh phúc riêng tư của mình. họ không còn bị chi phối nặng nề bởi tôn giáo, cha mẹ, dư luận xã hội như ngày xưa. Phong tục, tập quán lạc hậu dần dần biến mất nhừng chỗ cho những hình thức mới lạ của nền văn hoá dung hợp Âu Á ⁽⁵⁾.

Tuy nhiên nếu chúng ta thấy nghi lễ làm tăng thêm phần long trọng, tạo ấn tượng sâu sắc trong ngày đám cưới thì nên chọn lựa giữ gìn, phát huy phần tích cực. Đó chính là nét đẹp văn hoá truyền thống của tổ tiên đã bao đời lưu lại cho con cháu ngày sau.

(1) Lục lễ bất bị trinh nữ bất xuất: Sáu lễ không đầy đủ, người con gái chưa về nhà chồng.

(2) Sêu: mùa nào thức ấy, chàng rể mang đặc sản qua biếu cha mẹ vợ chưa cưới.

(3) Ở trung Quốc chim nhạn, ở nước ta không có nhạn nên nhà quyền quý dùng ngỗng, dân dã dùng vịt để thay với ý nghĩa uyên ương tượng trưng vợ chồng.

(4) Lễ tơ hồng: để tạ ơn vị thần chủ trương việc hôn nhân, gọi là Nguyệt lão, theo tích Vi Cố đời Đường chép trong tình sử của Long Tử Do soạn. Nhưng người Việt thường gọi là “ông tơ bà nguyệt” bởi nếu thần mà không có vợ thì làm sao se duyên cho ai được? Có nhà làm lễ này trước phòng tân hôn, sau khi lễ tổ tiên, ch mẹ.

(5) Nghi thức trao nhẫn cưới, ôm hoa, cắt bánh, khui rượu champagne… đều mới du nhập vào nước ta sau khi có tân học. ngày xưa lúc đi đến nhà gái, chú rể bưng quả hộp tròn sơn son, bên trong đựng năm cuộn chỉ ngũ sắc và 100 đồng tiền. sau đó cô dâu sẽ ôm hộp này về nhà chồng đặt lên bàn tế tơ hồng, lễ xong mang vào trong phòng cưới để vợ chồng cùng mở ra.

ĐỒ CỔ - Nghìn vàng đổi lấy … thú chơi.

ĐỒ CỔ - Nghìn vàng đổi lấy … thú chơi.

Ở miền Nam nói đến thú chơi đồ cổ thì không thể không nhắc tới cụ Vương Hồng Sển (1902 – 1993), người tự nhận mình ham thích đồ xưa còn hơn khách hào hoa mê gái đẹp và hơn xa người đánh bạc mê trò đỏ đen. Vào năm 90 tuổi, đoán rằng sắp phải từ giã vĩnh viễn những cổ vật thân thương của mình, cụ Vương có thảo một di ngôn chép thành 5 bản. Ngoài một bản do cụ giữ thì các bản còn lại được ân cần trao cho bốn người bạn mà cụ cho là tri âm tri kỷ. Nay thì 2 người trong số ấy cũng đã qua đời, người thứ ba – ông Lâm Võ Hoàng, một chuyên viên kinh tế - vì nhiều lý do đã gác tay rửa kiếm.

Người thứ tư, cho đến nay vẫn còn đeo đẳng cuộc chơi, chính là anh Trần Đình Sơn, tuy sinh sau cụ Vương gần nửa thế kỷ mà lại vinh dự được cụ xem là người bạn vong niên thân thiết. Điều ấn tượng hơn cả là cụ Vương đã ghi trong sổ nhật ký của mình - hiện do người cháu gái của cụ cất giữ - lời nhận xét về anh bạn vong niên như sau: “một người chơi đồ cổ, nếu tôi còn sống, sẽ là thầy tôi”.

Đôi bạn vong niên

Xuất thân trong một gia đình thế gia vọng tộc - cụ Cố giữ chức Thượng thư bộ Hình qua hai triều vua Duy Tân và Khải Định – có truyền thống yêu chuộng cổ vật, ngay từ nhỏ anh Trần Đình Sơn đã được đắm mình trong một không gian cổ kính và sống trong môi trường đầy cổ vật, lại được ông Nội - vốn là một vị thâm nho - dạy học chữ Hán từ bé để có thể chiêm nghiệm hết cái hay nét đẹp trong những câu thơ ghi lại trên đồ sứ.

Đến năm 1968, khi vào Sài Gòn tiếp tục theo bậc đại học, người đầu tiên anh mong muốn được diện kiến chín là cụ Vương Hồng Sển, vốn đã nổi danh qua các bài viết khảo cổ rất nhẹ nhàng, dí dỏm mà sâu sắc đăng trên các báo thời bấy giờ.

Anh Trần Đình Sơn bồi hồi nhớ lại:

- Khi đó cụ Vương đã 66 tuổi còn tôi chưa đầy 20. Chuẩn bị đi gặp vị tiền bối trong “nghề”, tôi hỏi mượn ông Nội hai cái tô gia bảo - một vào đời vua Lê và một vào đời Minh bên Trung Hoa - để có cớ gặp cụ Vương. Rất may ông đồng ý tiếp. Tôi rụt rè trình bày gia đình mình có hai cái tô cổ mà không hiểu rõ giá trị, nên đến xin lĩnh hội cao kiến. Không ngờ ông chỉ ngắm nghía sơ qua hai cái tô rồi quay sang nói gọn lỏn: “em định bán giá bao nhiêu?”. Tôi còn đang chưng hửng, chưa biết trả lời sao thì cụ Vương lặp lại câu hỏi. Đến khi tôi ấp úng nói rằng mình không có ý định bán, ông bèn đứng dậy nói dứt khoát: “Em muốn bán bao nhiêu cứ nói, liệu được thì qua mua, chớ qua không có thời giờ để giải thích dông dài”. Lúc ấy tôi vừa ngỡ ngàng vừa buồn giận, không ngờ người mình vẫn ngưỡng mộ lại có cách xử sự lạ kỳ như thế. Trước khi ra về, bầu máu nóng thanh niên bốc lên xui tôi quay lại nói thêm một câu cho … đã nư: “Thưa cụ, cháu vẫn nghe danh cụ là người có mắt ngọc để nhìn cổ vật. Giờ đây cháu biết thêm là cụ chỉ ưa nhìn cổ vật mà không nhìn được người”. Nói xong tôi quày quả bỏ đi. Nhưng vừa ra tới cổng thì cụ Vương đã kịp theo để gọi tôi trở lại và ân cần mời vào nhà. Chừng đó tôi mới biết sở dĩ Cụ có thái độ như thế chẳng qua là vì sau chiến sự Tết Mậu Thân, khá nhiều người miền Trung tản cư vào Sài Gòn đã liên tiếp mang đồ cổ đến gạ bán cho ông. Chính vì vậy mà cụ lầm tưởng tôi đến cũng không ngoài mục đích ấy. Rồi cụ sốt sắng bảo tôi đưa cho xem lại hai cái tô và giải thích cặn kẽ lai lịch của chúng. Từ đó tôi được cái may lui tới thăm viếng, đàm đạo thường xuyên cùng Cụ, nhờ vậy mà có mối quan hệ ngày càng gắn bó với một bậc tiền bối uyên thâm”.

Vốn là người theo Tây học và không biết chữ Hán, cụ Vương chỉ chuyên nghiên cứu các tài liệu khảo cổ bằng tiếng Pháp. Nay quen biết anh Sơn có được vốn liếng Hán văn, có thể bổ túc cho cụ Vương trong việc dịch nghĩa các câu thơ chữ Hán Nôm, hầu có thể xác định rõ hơn gốc gác hay giá trị những món đồ cổ nên Cụ cũng vui. Đổi lại, Cụ hướng dẫn anh sinh viên trẻ mới nhập môn phân biệt các nước men, màu sắc, niên hiệu của từng món đồ cổ. Hai người trở thành đôi bạn vong niên từ đó.

Chơi đồ cổ - đôi nét chấm phá

Những đồ sứ cổ thông dụng hiện nay tại miền Nam đa phần là do người Việt xưa đặt làm bên Trung Hoa và gồm hai loại. Một là của triều đình đặt làm đồ ngự dụng gọi là đồ “Ký kiểu”. Những đồ sứ này có các hoạ tiết, thơ văn bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm xuất phát từ ý tưởng của vua chúa Việt Nam, hầu hết có màu lam đặc trưng và có ghi rõ niên đại (như Tự Đức niên chế, Minh Mạng niên chế). Hai là những đồ sứ do các gia đình trâm anh thế phiệt tự vẽ kiểu rồi đặt hàng với những thương nhân Trung Hoa có mở của hiệu buôn bán tại Việt Nam thường xuyên qua lại giữa hai nước để làm ăn. Ngoài ra còn có các mặt hàng do các Hoa kiều đặt làm từ nước họ, theo đúng thị hiếu và sở thích của người Việt, rồi mang sang bán cho dân ta. Nói chung, tuy hầu hết những đồ sứ cổ trên đây đều do người Tàu chế ra nhưng mang đậm phong cách Việt Nam.

Sang đến thời Pháp thuộc, từ đời các Vua Đồng Khánh, Thành Thái, Khải Định, thì triều đình lại đặt làm đồ sứ bên Pháp sử dụng trong cung đình.

Tại Sài Gòn, ngay từ thời Pháp thuộc đã có những nhà buôn rất quy mô, nhất là trên đường Cati nat (nay là Đồng Khởi). Đặc biệt là từ sau năm 1963, đồ cổ bước vào thời hoàng kim tại miền Nam. Đó là giai đoạn Ngô Đình Diệm vừa bị lật đổ và quân đội Hoa kỳ tham gia trực tiếp vào chiến tranh Việt Nam, từ đó xuất hiện một tầng lớp trưởng giả mới gồm các thương gia, viên chức, sĩ quan ít nhiều có liên hệ với người Mỹ. Phú quý sinh lễ nghĩa, các nhà giàu mới đua nhau mua sắm đồ cổ để trưng bày, thế là giá cổ vật tăng vọt và ngày càng cao vì cung không đủ cầu. Để cung cấp cho thị trường Sài Gòn, giới buôn đồ cổ phải sang tận Hồng Kông tìm mua đồ cổ trung Quốc hay sang Pháp mua cổ vật Châu âu mang về. Đồng thời các món giả cổ cũng xuất hiện ngày càng nhiều, vàng thau lẫn lộn, để bán cho những người thích chơi đồ cổ mà không đủ khả năng, hoặc để lừa những người mới tập tễnh bước vào thú chơi này.

Nghề chơi nào cũng lắm công phu, riêng thú chơi cổ ngoạn lại càng …đa đoan hơn. Để phân biệt thật giả, người sưu tập phải chịu khó nghiên cứu lịch sử, văn hoá, nghệ thuật, địa lý … để tích luỹ một ít kiến thức nhất định, bởi mỗi món cổ vật đều có chứa đựng những tiêu chí đó. Hiểu biết càng sâu sắc thì niềm vui cảm nhận càng lớn lao.

Cổ thi Ấn Độ viết rằng: “những gì kích thích lòng ham muốn thì không bao giờ thoả mãn lòng ham muốn”, do đó kẻ sưu tập nào cũng có lòng tham không đáy, cứ ráng tìm mua thêm mãi, lại thêm máu bá quyền cố theo kịp người, rồi ráng … hơn người. Tiếp theo phải tìm bạn tri âm, hễ có được rồi nhiều khi khắng khít với nhau còn hơn vợ kèo con cột.

Truân chuyên cổ vật

Trong mười năm - từ 1975 đến 1985 - kể từ sau ngày đất nước thống nhất, đây có thể coi là thời kỳ chảy máu cổ vật ở miền Nam. Một số gia đình tại chỗ lâm vào cảnh túng thiếu phải bán đi những vật gia bảo để sống qua ngày. Mặt khác, một suy nghĩ nặng phần thành kiến lúc bấy giờ cho rằng toàn bộ những gì thuộc về vua chúa đều là tàn dư phong kiến khiến nhiều người hoang mang ngần ngại, người có đồ cổ lo đem cất giấu, người không có thì không dám mua sắm mang về e rước hoạ vào thân.

Thời kỳ đó, những tay máu mê sưu tập như cụ Vương, anh Sơn thường rủ rê nhau ngày ngày dạo vòng quanh các chợ trời, thôi thì tha hồ mà ngắm, hầu như nơi nào cũng có ít nhiều đồ cổ bày bán với giá chưa đến một nửa trước đây. Nhưng trong hoàn cảnh khó khăn chung lúc bấy giờ, ai nấy cũng đành thở dài và bấm bụng … đi không rồi lại về không.

Trong một chuyến dạo chợ như thế, anh Sơn thình lình gặp lại một ống đựng tranh hiệu Ất Dậu niên chế, vốn là vật gia bảo của nhà Tổng đốc Phương ở Chợ Lớn mà anh đã mê mẩn hồi trước năm 1975 nhưng không tài nào rớ đến nổi, vì nhà bán đồ cổ hét giá lên đến khoảng 20 lượng vàng, bằng 15 tháng lương của anh lúc ấy. nhưng nay ống tranh này được bán với giá thấp đến không ngờ. Thế nhưng, so với cố nhân đang lăn lóc ở chợ trời thì bản thân anh lúc bấy giờ cũng đang lăn lóc giữa chợ đời, nào có khác chi nhau! Tương lai người còn chưa biết ra sao, hơi đâu mà thương hoa tiếc … ống, thế là anh đành ngậm ngùi quay đi. Tuy vậy, từ hôm đó anh vẫn thẫn thờ, tiếc nuối, đêm đêm trằn trọc thao thức, ngày ngày buồn bã vấn vương. Ngó tới ngó lui, trong nhà còn mỗi chiếc xe Honda, anh sáng mắt tự nhủ: thôi thì đem bán quách để mua ống tranh, từ nay đi xe đạp lại càng … hợp thời hơn!

Nhưng trường hợp trên thuộc loại hiếm, còn hầu hết các cổ vật đã lần lượt vào tay những người nước ngoài gồm du khách, nhân viên các sứ quán, lãnh sự … thoải mái mang ra khỏi nước, vì lúc bấy giờ chính phủ chưa cío quy định hay chính sách đối với cổ vật.

Từ sau thời kỳ đổi mới vào năm 1986, đời sống ngày càng được cải thiện, xã hội dần dà có thêm một số doanh nhân, cán bộ, viên chức có cuộc sống sung túc, xây dựng nhà cửa đồ sộ nguy nga, nhu cầu mua sắm đồ cổ bắt đầu xuất hiện và phát triển nhanh chóng. Đặc biệt đến năm 2004 thì có đột biến về giá cả dồ cổ và hiện đã vượt cao gấp đôi so với trước ngày giải phóng.

Hiện nay, đường Lê Công Kiều tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn giữ truyền thống phố đồ cổ từ xưa của mình. Tại các quán cà phê ven đường này, mỗi sáng Chủ Nhật các tay “nghiện” trong nghề vẫn tụ họp trao đổi, bàn luận và mua bán. Ngoài ra trên đường Nguyễn Văn Trỗi (Quận 3), Mạc Thị Bưởi (Quận 1) cũng là nơi có các cửa hàng đồ cổ.

Bài học đáng ghi nhớ

Liệu thú chơi đồ cổ có tính … kế thừa cha truyền con nối hay không? Vừa nghe câu hỏi, một tia sáng hiện ra trong ánh mắt làm gương mặt điềm đạm rạng rỡ hẳn lên, anh Sơn bày tỏ niềm hạnh phúc khi hai cậu con trai của mình đều say mê đồ cổ giống cha. Bởi theo anh, không kể đến giá trị vật chất ngày càng tăng với thời gian, các bộ sưu tập được trao lại cho các con sau này còn mang giá trị tinh thần lớn hơn nhiều, với công sức mấy mươi năm chắt chiu góp nhặt, bởi ý thức gìn giữ những bảo vật mang giá trị văn hoá của dân tộc. Anh tâm sự:

- “Tôi rút được bài học từ kinh nghiệm đáng buồn của người đi trước. Tôi vốn lớn hơn con trai của cụ Vương – anh Vương Hồng Bảo - chỉ một tuổi mà thôi. Hồi đó, mỗi khi tôi đến nhà đều được Cụ thân mật tiếp trong thư phòng, trong khi cậu con trai lại rất hiếm khi bước vào đây. Về sau mới biết hoá ra do trong thư phòng chứa toàn đồ cổ quý giá nên ngay từ khi còn nhỏ, Cụ đã cấm ngặt không được léo hánh vào nơi cha làm việc. Điều này đã khiến cha con dần dà xa cách với nhau. Cho đến khi thấy mình già yếu, Cụ nghĩ đến việc trao lại tất cả cho con trai thì anh tỏ ra hoàn toàn hờ hững. Hình như anh có mối hận lòng đối với cổ vật, bởi vì nó mà cha con đã không được gần gũi nhau”.

Rút kinh nghiệm đau lòng đó, anh Sơn đã sớm tạo cho các con cơ hội tiếp xúc với không gian cổ, mỗi dịp hè cho con về quê, đưa đi thăm lăng tẩm, các viện bảo tàng, truyền cho các con lòng yêu văn hoá, thi ca dân tộc và quan trọng hơn cả là cha con có nhiều dịp gắn bó, thân mật với nhau hơn.

¬¬¬

Cứ theo những gì vừa nghe thì quả thú chơi đồ cổ mang lại nhiều niềm vui lẫn lợi ích, trước mắt cũng như lâu dài. Thế nhưng nó lại không dành cho những người có thu nhập khiêm tốn, như công nhân – viên chức chẳng hạn?

Qua kinh nghiệm bản thân, anh Sơn khẳng định, không cần phải là … tỉ phú mới có thể chơi đồ cổ (Anh cho rằng thật ra có những tỉ phú sở hữu nhiều đồ cổ nhưng vẫn không phải là người chơi đồ cổ thật sự, mà nói cho chính xác hơn thì việc mua sắm cổ vật cũng chỉ là một cách đầu tư đồng tiền của họ để sinh lợi về sau mà thôi).

Theo anh, một sinh viên, một viên chức, dù với thu nhập khiêm tốn vẫn có thể đeo đuổi trò chơi này, với điều kiện là có niềm say mê và sự kiên nhẫn tích luỹ về lâu về dài. Ngoài ra cũng nên chọn cho mình một loại nào phù hợp với sở thích và điều kiện tài chính, chẳng hạn có những người chuyên sưu tầm các đồng xu, hay bình vôi ăn trầu, hoặc chung uống trà cổ …

Hiện nay, một chung trà cổ có giá khoảng hai ba trăm ngàn đồng một cái, như thế người mới bắt đầu chơi đồ cổ có thể tiết kiệm tiền để mỗi tháng mua một chiếc. Rồi cứ hàng tuần, hàng tháng lại ra công sục sạo, năm này qua năm nọ tìm tòi mua thêm từng chiếc một để bổ sung dần. Sau đôi ba chục năm ắt sẽ hình thành một bộ sưu tập vô cùng giá trị, xứng đáng với công khó bỏ ra, mà trong suốt thời gian đó còn được hưởng niềm vui vô tận của việc chiêm nghiệm những câu thơ sâu sắc, ngắm phong cảnh nên thơ khắc hoạ trên các chung trà, qua đó cả một bề dày văn hoá của nhiều thời đại quá khứ hiển hiện lại trước mắt người đời nay.

Đây có vẻ là một gợi ý hấp dẫn, liệu có thu hút được sự quan tâm của những độc giả bận rộn của báo DNSGCT hay không?

Từ chùa ba làng “LÁ VẰNG” đến nhà Chúa La Vang …

Từ chùa ba làng “LÁ VẰNG” đến nhà Chúa La Vang …

Vùng đất eo hẹp, cằn cỗi nhất miền Trung, BÌNH - TRỊ - THIÊN có nhiều danh lam thắng cảnh, nổi tiếng không chỉ trong nước mà cả ngoài nước. Đặc biệt, tại xã Hải Phú, Quận Mai Lĩnh cách trung tâm tỉnh lỵ Quảng Trị khoảng 6km về phía tây bắc là khu vực linh địa LA VANG chính thức xuất hiện và phát triển gần 100 năm nay.

Căn cứ theo các công trình nghiên cứu của các học giả, sử gia Thiên Chúa Giáo (TCG) phổ biến rộng rãi suốt nửa thế kỷ nay, chúng tôi xin sao lục giới thiệu phần liên hệ giữa linh địa LA VANG với Phật Giáo, nhằm phần nào giải toả sự thắc mắc của những người quan tâm tìm hiểu.

Trong sách LINH ĐỊA LA VANG (LĐLV) Linh mục Xitanilaô Nguyễn Văn Ngọc cho biết:

“Theo kế hoạch tăng gia sản xuất khi đi làm rú đồng bào lương giáo Cổ vưu đã phá một sở rẫy giữa rú xanh cách xa làng độ 7 cây số để trồng khoai sắn và cấy lúa. Về sau đã có mấy người làm trại ở đây để giữ cây ba đẳng vật để cho khỏi heo rừng, cọp, voi … phá hại. Sau khi đất hoang đã được canh phá một phần lớn, họ bèn đăng toà nhập bộ, rồi xin xuất phường. Vì thế trong bản địa bộ của làng Cổ vưu, được lập đời nhà LÊ và được quản tu lại đời GIA LONG, có ghi tên phường Lá Vằng, là vì xưa tại đất xứ đó có rất nhiều cây Lá Vằng. Loại cây này có hột đen, ăn được và lá của nó là một vị thuốc và người phụ nữ xứ Dinh Cát thường dùng sắc uống khi nằm nơi…

Vào khoảng đầu đời MINH MẠNG, 3 làng Thạch Hãn, Cổ Thành và Ba Trừ chung nhau làm một cái miếu hay chùa trên nền thờ vọng ở gốc cây đa La Vang (tức Lá Vằng), nhưng về sau bị động họ phải rút lui. Vì thế trong những năm trước đây mấy người già cả bên lương ở gần linh địa La Vang còn nhớ tích trên, nên năng nói rằng: “Bà ấy là Bà bên Lương mà bên Giáo đã giành đi đó”.

Tác giả Vãn La Vang kể lại câu chuyện đó như sau:

Dân ta chớ khá công nài,

Bứt tranh đốn củi để mai làm chùa.

Làm rồi khi ấy đi mua,

Hương đèn lễ vật dọn chùa sửa sang.

Dọn ra Thần Phật hai hàng,

Lư hương bát nước nghiêm trang đề huề.

Làm rồi chức dịch mới về,

Nhơn dân lao khổ ê hề bấy lâu.

Về nhà nghỉ giấc canh thâu,

Tự nhiên mộng mị chiêm bao rập ràng.

Trên chùa Thần Phật rộn ràng,

Về bắt chức dịch mấy làng xôn xao.

Rằng Phật rằng Thần lao đao,

Có Bà bên đạo phép cao lạ lùng.

Bà vào Bà đánh tứ tung,

Bao nhiêu Thần Phật đều tung ra ngoài.

Tiếng Bà thật đã linh oai,

Lư hương bát nước đền đài đều hư.

Chức làng thức dậy lao lư,

Hỏi nhau coi thử cũng như một điềm.

Sáng mai chức việc đi liền,

Kêu nhau coi thử sự thiềng làm sao.

Xét coi trong việc chiêm bao,

Hoặc hư hoặc thiệt thể nào cho yên.

Kéo nhau mới tới ngoài viên,

Thấy ngôi Thần Phật ngả nghiêng ngoài đường.

Kêu nhau khi ấy rộn ràng,

Kẻ khiêng người vác về làng cho mau.

Tưởng rằng thần thánh linh mầu,

Đem về cúng tế bấy lâu nay tròn.

Không hay Phật gỉa yên ngôn,

Tiếc vàng quang thiếp, tiếc son, tiếc dầu.

Linh Bà người hoá phép mầu,

Thôi thôi ta phải chạy mau về làng.

Cùng nhau bàn bạc rộn ràng,

Chùa này để cúng về đàng đạo nhơn.

Rỡ đi thì sợ người hờn,

Phá không dám phá thiệt hơn thế nào.

Tiếc công dân sự lao đao,

Ăn làm 3 tháng lại hao của tiền.

Bây giờ Phật ở không yên,

Lo làm nơi khác tiêu miền xứ xa …

Sau biến cố lạ lùng trên, các chức dịnh sắc hào của cả 3 làng trên đồng thuận nhượng cúng đám đất và ngôi chùa tranh mới làm cho bên Công giáo” … (LĐLV, Tr. 33 – 42).

Qua vãn La Vang, chúng ta biết ngôi chùa của 3 làng (Thạch Hãn, Cổ Thành, Ba Trừ) chung nhau làm tương đối lớn, công trình kéo dài 3 tháng và việc thờ tự tượng pháp rất nghiêm trang đầy đủ. Nhưng cuối cùng nhờ phép lạ của Đức Mẹ, ngôi chùa được cả 3 làng tự nguyện dâng cúng để làm nhà Chúa, chẳng ai biết vào thời điểm nào?

Ngôi chùa thành nhà Chúa này tồn tại đến ngày 9 tháng 9 năm 1885 thì bị đốt. Theo Linh mục Giuse Nguyễn Văn Hội giải thích: “… Nhưng biết đâu chừng ý Chúa, ý Mẹ: muốn ngôi nhà thờ thực sự của người Công Giáo, cả trong lẫn ngoài, không có màu sắc bên lương. Khi giáo hữu trở về, họ bắt đầu dựng lên ngôi nhà thờ lợp tranh. Chính ngôi nhà ấy mới thực sự hoàn toàn là ngôi nhà thờ Công Giáo”. (Giuse Nguyễn Văn Hội, tìm hiểu về Đức Mẹ La Vang, 1994, Tr.27).

Kể từ năm 1886, Triều Nguyễn hoàn toàn mất chủ quyền, dưới sự thống trị của Thực dân Pháp, La Vang bước vào giai đoạn phát triển nhanh chóng về mọi mặt:

- Từ 1886 – 1901: Giám mục GASPAR quyết định xây dựng một nhà thờ ngói, kéo dài 15 năm mới xong. Khánh thành ngày 6 tháng 8 năm 1901.

- Từ 1924 – 1928: Giám mục ALLYS kiến thiết quy mô linh địa La Vang. Khánh thành ngày 20 tháng 8 năm 1928.

- Ngày 13 tháng 4 năm 1961, Hội đồng Giám mục Miền Nam đồng ý chọn Đền Thờ Đức Mẹ La Vang làm “Đền thờ toàn quốc dâng kính Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ” và nhận linh địa La Vang làm “Trung Tâm Thánh Mẫu toàn quốc”.

Theo chỉ đạo tối cao của Tổng giám mục Ngô Đình Thục: “… La Vang là của chung của toàn thể quốc dân Việt Nam, cả Lương lẫn Giáo. Quốc dân có quyền đòi hỏi cho biết mỗi ngày công việc xúc tiến thế nào nên cần ít là một nguyệt san đăng tin sốt dẻo cho thấu các làng mạc về công trình đang thực hiện ở đó, để phụ công giúp của vào việc chung. Ai nấy chỉ có một mục đích duy nhất là làm sao dâng cho Mẹ một ngôi nhà vừa ý Mẹ”. (LĐLV, Tr. 106 – 107)

Thể theo ý của Bề trên, nhân lực, tài lực, vật lực của Miền Nam được Ủy ban phụ trách Trung Tâm Thánh Mẫu toàn quốc La Vang gom góp tối đa nhằm khẩn trương xây dựng các công trình vĩ đại. Ngày 22 tháng 8 năm 1961, Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII ra sắc chỉ nâng đền thờ La Vang lên bậc Tiểu Vương Cung Thánh Đường.

Sắc chỉ có đoạn: “…Đền thờ ấy, các Giám mục Miền Nam Việt Nam trong phiên họp năm 1960 đã muốn gọi là “Đền thờ toàn quốc khấn tặng”. Vì các ngài đã quyết định dâng riêng cho Đức Mẹ để nhớ ơn Đức Mẹ bảo trợ, ban cho Giáo hội chiến thắng được địch quân, Đức tin được bênh vực, đất nước được thống nhất và hưởng lại tự do …”. Sau đó, Tổng Giám mục Ngô Đình Thục tuyên bố: “Kể từ nay (22 – 8 -1961) Vương Cung Thánh Đường và khu vực La Vang là Nhà của Mẹ, đất của Mẹ, là trung tâm Thánh Mẫu toàn quốc”. (Tr. 114 – 117).

Năm mới 2006 được đọc tập Ra Khơi và các bài bài giảng của Đức Hồng Y SEPE trong dịp viếng thăm Việt Nam, chúng tôi rất cảm phục và tâm đắc những ý tưởng cao quý: “ Giáo hội Công giáo kính trọng sâu xa tất cả các tôn giáo bạn, luôn khuyến khích con cái mình nhìn nhận, bảo tồn và làm phát triển các giá trị thiêng liêng cũng như luân lý, văn hoá cũng như xã hội của các tôn giáo bạn, bằng con đường đối thoại và hợp tác cách thận trọng và bác ái với tín đồ các tôn giáo bạn, mà vẫn luôn duy trì chứng tá đức tin và đời sống Kitô hữu (Tuyên ngôn liên lạc của Giáo hội Công giáo với các Tôn giáo ngoài Kitô giáo, số 2).

Ngày 4 tháng 12 năm 2005, đến cắt băng khánh thành Nhà Truyền Thống Văn hoá và Đức Tin Công Giáo thuộc Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh ngài dạy:

“… Tôi cũng mời gọi các Giáo sư, sinh viên công giáo và những người thành tâm thiện chí hãy quyết tâm thực hiện những cuộc nghiên cứu nghiêm túc, khách quan và khoa học về lịch sử truyền giảng Tin mừng tại Việt Nam, để hiểu thái độ của Giáo Hội Công Giáo đối với việc ngoại xâm, cũng như để biết việc đóng góp, việc cổ võ văn hoá, luân lý và tâm linh mà Giáo Hội Công Giáo đã mang đến cho xã hội Việt Nam. Đó là chân lý giúp giải thoát mọi mặc cảm tự ti hoặc tội lỗi có thể làm u ám trái tim và lương tâm. Nếu trong quá khứ đã có những sai lầm thì đó sẽ là dịp tốt để chúng ta khiêm tốn xin lỗi dân tộc, mong sát cánh cùng với mọi người dân và các tôn giáo bạn mà xây dựng một đất nước công bình hơn và nhân bản hơn …”.

Theo tinh thần nghiên cứu nghiêm túc , khách quan và khoa học như Đức Hồng Y SEPE kêu gọi, sự việc xảy ra ở ngôi chùa Ba làng Lá Vằng, tỉnh Quảng Trị hơn 100 năm trước:

“Bà vào Bà đánh tứ tung,

Bao nhiêu Thần Phật đều tung ra ngoài.

Tiếng Bà thật đã linh oai,

Lư hương bát nước đền đài đều hư …”

Phải chăng là một phép lạ mầu nhiệm đáng tin !

CAO SƠN

Tài liệu tham khảo:

- LINH ĐỊA LA VANG [Linh mục Xitanilaô Nguyễn Văn Ngọc - Kỷ niệm Đại hội toàn quốc La Vang 1970]

- LƯỢC SỬ CÁC GIÁO XỨ [Tổng Giáo phận Huế - 2001]

- Tập Ra Khơi và các Bài giảng của Đức Hồng y SEPE (3/12 – 4/12/2005 tại Thành phố Hồ Chí Minh).